Czy zbliżająca się zmiana chińskiego przywództwa przyniesie dramatyczną zmianę w polityce zagranicznej Chin? Historia wskazuje, że może tak być.

 

Za około rok prezydenta Hu Jintao i premiera Wena Jiabao zastąpi w Pekinie nowa grupa przywódców. W chwili obecnej analitycy skupiają swoją uwagę głównie na składzie 9-osobowego Stałego Komitetu Politbiura, najwyższego organu decyzyjnego Chińskiej Partii Komunistycznej (ChPK). Pewne jest, że wiceprezydent Xi Jinping i wicepremier Li Keqiang, obaj będący członkami obecnego stałego komitetu, zastąpią odpowiednio Hu i Wena. W rezultacie zgadywanka, która pochłania wielu obserwatorów Chin dotyczy tego, kto zastąpi pozostałych siedmiu odchodzących członków.

Spekulacje co do najważniejszych decyzji personalnych są i ryzykowne i wcale nie tak interesujące. Takie decyzje osiąga się w drodze misternych targów i kompromisów między frakcjami, a ostateczny rezultat zazwyczaj nie jest znany aż do samego końca. Co gorsza, porównywanie szans faworytów przeważnie odwraca naszą uwagę od prób zrozumienia szerszych następstw politycznych zmiany przywództwa. Stajemy się zbyt zaabsorbowani zmiennymi losami poszczególnych frakcji w łonie przywództwa ChPK by ocenić, czy zmiana przywództwa faktycznie wpływa na politykę.

A więc bardziej owocnym sposobem przygotowania się na nadciągającą zmianę chińskiego przywództwa jest spojrzenie wstecz na historię i zbadanie tego, czy zmiany najwyższego przywództwa w przeszłości zaskutkowały znaczącymi zmianami w polityce zagranicznej i jak takie istotne przesunięcia należy tłumaczyć.

Niestety, nie mamy tutaj dużo punktów odniesienia. ChPK doświadczyła tylko 4 zmian przywództwa: z Mao Zedonga na Hua Guofenga (1976), z Hua na Denga Xiaopinga (1979), z Denga na Jianga Zemina (1994-95) i z Jianga na Hu Jintao (2002). Z tych 4 przypadków liczyć powinny się tylko 3 ostatnie, bo Hua, postać z okresu przejściowego, nie miał realnej szansy na przekształcenie chińskiej polityki zagranicznej.

Kiedy spoglądamy na te 4 istotne zmiany przywództwa, największa zmiana w polityce zagranicznej nastąpiła kiedy Deng przejął władzę w 1979 roku. Znormalizował on stosunki ze Stanami Zjednoczonymi, fundamentalnie przeorientował chińską politykę zagraniczną w kierunku prozachodnim, skończył z chińskim wsparciem dla sił lewicowych na całym świecie i przystąpił do odwetowej, choć kosztownej wojny z Wietnamem. Ponadto jasno określił nową zasadę strategiczną: chińska polityka zagraniczna ma służyć modernizacji gospodarczej kraju. (Jego słynna maksyma o trzymaniu głowy nisko została podyktowana po upadku Związku Radzieckiego, ponad dekadę później).

Przejście od Denga do Jianga w połowie lat 1990-tych nie przyniosło fundamentalnej zmiany. (Około 1994 roku Deng był już zbyt chory by mieć wpływ na politykę, chociaż umarł dopiero w 1997 roku). Ale i tak były pomniejsze, choć ważne korekty. Jiang przesunął Chiny bliżej Zachodu i przyspieszył ich integrację ze zdominowanym przez Zachód systemem międzynarodowym, czego kulminacją było wstąpienie do Światowej Organizacji Handlu (WTO) pod koniec jego kadencji - być może jego najtrwalsze dziedzictwo.

Kolejną istotną zmianą za Jianga była dyplomacja regionalna Chin. Poprawił on stosunki Chin z Moskwą i zainicjował chińską ofensywę wdzięku wobec państw ASEAN. Ale równocześnie Jiang przyjął twardszą postawę wobec Japonii i był obwiniany za gwałtowne pogorszenie się relacji chińsko-japońskich za jego rządów. W kwestii Tajwanu Jiang początkowo próbował wyciągnąć rękę do nowego przywódcy tajwańskiego Lee Teng-hui, ale zwrot Lee ku bardziej proniepodległościowej postawie w połowie lat 1990-tych zmusił Jianga do obrania dużo twardszej linii.

Najważniejsza zmiana jaka nastąpiła kiedy Hu stał się sekretarzem generalnym ChPK w 2002 roku dotyczyła polityki Pekinu wobec Tajwanu. Pod koniec drugiej kadencji Jianga Pekin i Tajpej były na kursie kolizyjnym. Bezpośrednią reakcją Hu było podejście dwutorowe: uchwalił on ostro brzmiącą "ustawę antysecesyjną" by ostrzec Tajpej przeciwko wszelkim próbom osiągnięcia niepodległości de iure, ale podjął też wielkie ryzyko wychodząc naprzeciw głównym partiom opozycyjnym na Tajwanie, zwłaszcza Kuomintangowi, w celu izolowania proniepodległościowej Demokratycznej Partii Progresywnej (DPP).

W przeciwieństwie do Jianga Hu scedował na Waszyngton znaczną część zarządzania polityką tajwańską, naciskając na administrację Busha by trzymała krótko rząd DPP. Nowa polityka tajwańska Hu pięknie się opłaciła gdy Kuomintang odzyskał prezydenturę w marcu 2008 roku. W innych częściach regionu Hu także zmodyfikował politykę Jianga. Poprawił relacje z Japonią, ale w praktyce obniżył rangę stosunków z Rosją Putina, która wielokrotnie rozczarowała Pekin pod względem sprzedaży broni i umów energetycznych. Dużo mniej proamerykański niż Jiang, Hu zareagował z szacunkiem, ale chłodno na zabiegi administracji Busha i Obamy o nowe, lepsze stosunki. Za jego rządów relacje chińsko-amerykańskie były w zasadzie na autopilocie. Na szczęście, jako że Stany Zjednoczone ugrzęzły w Iraku i Afganistanie podczas ostatniej dekady, chińska pasywność nie miała wielkiego znaczenia.

Te przykłady konkretnych zmian w polityce zagranicznej w następstwie 3 zmian przywódczych pokazują, że sukcesja na szczycie ChPK rzeczywiście ma realne konsekwencje. Ogólnie biorąc, ostrożni przywódcy chińscy rzadko dokonują fundamentalnej przemiany w polityce zagranicznej Pekinu. Wyjątkiem był Deng. Są tu 2 wyjaśnienia. Jednym jest władza i autorytet - Deng zdobył praktycznie niepodważalną władzę i autorytet w 1979 roku, co pozwoliło mu na szybkie zainicjowanie radykalnych zmian w polityce zagranicznej. Drugim jest zgodność najwyższego priorytetu wewnętrznego ChPK z celami polityki zagranicznej. Rewolucyjna zmiana jaką Deng wyzwolił w swoim kraju wymagała pragmatycznej, prozachodniej polityki zagranicznej.

Dwóm następcom Denga, Jiangowi i Hu w oczywisty sposób brakowało władzy i autorytetu Denga aby poprowadzić chińską politykę zagraniczną w zupełnie innym kierunku. Ale nie musieli tego robić. Kiedy wspięli się na najwyższe stanowisko, potrzebne były korekty i doprecyzowania. W obu przypadkach widzimy jak sukcesor próbuje zrównoważyć, nawet naprawić politykę swojego poprzednika. Jiang rozwinął prozachodnią spuściznę Denga, ale też poszerzył regionalną orbitę dyplomatyczną Chin wyciągając rękę do Rosji i ASEAN, po to aby była lepsza równowaga między relacjami Chin z czołowymi mocarstwami zachodnimi a sąsiadami. W przypadku Hu osiągnął on tę równowagę poprawiając relacje z Japonią, ale studząc stosunki z Rosją.

Względna łatwość, z jaką nowi przywódcy chińscy mogą dostosowywać politykę zagraniczną Pekinu musi stanowić zaskoczenie. W powszechnym mniemaniu zbyt dużo nacisku kładzie się na długi czas jaki potrzebny jest nowym przywódcom do skonsolidowania władzy oraz na walki o władzę na szczycie. Ale historia poprzednich przemian pokazuje, że nie tylko osobiste preferencje nowych przywódców mają realny wpływ na politykę zagraniczną, ale też, że przywódcy ci mogą dość szybko inicjować konkretne zmiany w polityce. Można zaproponować wiele wyjaśnień, ale najbardziej przekonujące - i oczywiste - jest takie: w przeciwieństwie do zmian w polityce wewnętrznej, które z zasady napotykają opór mocno zakorzenionych grup interesów czerpiących korzyści ze status quo, zmiany w polityce zagranicznej spotykają się z dużo mniejszą opozycją. Wśród czołowych elit z reguły jest consensus co do potrzeby takiej zmiany, a niewiele zakorzenionych grup (za wyjątkiem potężnego wojska) uzyskało prawo weta wobec inicjatyw nowego przywódcy zmierzających do zrównoważenia lub skorygowania chińskiej polityki zagranicznej.

 

Copyright The Diplomat.

Oryginalna wersja artykułu znajduje się pod adresem:

http://the-diplomat.com/2011/07/21/chinese-foreign-policy-after-hu/

 

Opis polityki zagranicznej Chin na naszej stronie:

http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Chiny,polityka_zagraniczna

FOTO: Flickr user Mills Baker