Wybór Kazachstanu na destynację pierwszej podróży zagranicznej nowego prezydenta Rosji Dmitrija Miedwiediewa dowodzi, że Uzbekistan przegrywa z Kazachstanem walkę o dominującą pozycję w Azji Środkowej.

     Gdy media skupiają uwagę na wizycie nowego prezydenta Rosji Dmitrija Miedwiediewa w Kazachstanie, jest jeszcze jeden ważny aspekt jego podróży. Wybór przez Miedwiediewa Kazachstanu na destynację jego pierwszej oficjalnej wizyty w charakterze prezydenta Rosji jest nieprzyjemnym dla wielu Uzbeków przypomnieniem zmiennych fortun Uzbekistanu i Kazachstanu.
     Prawie 8 lat temu inny nowy prezydent Rosji, Władimir Putin, udał się do Uzbekistanu ze swoją pierwszą oficjalną wizytą zagraniczną po zaprzysiężeniu. Wizyta Miedwiediewa w Astanie jest najświeższym dowodem, że Kazachstan pokonuje Uzbekistan w bitwie o status czołowego mocarstwa w Azji Środkowej, o co Islam Karimow i Nursułtan Nazarbajew zabiegają od niepodległości w 1991 roku.
     “Kazachstan jest dominującym państwem politycznie i ekonomicznie w Azji Środkowej i przewiduję, że dalej takim będzie przez jakiś czas”, mówi John McLeod, starszy redaktor bazującego w Londynie Institute for War and Peace Reporting, “z pewnością tak długo dopóki Nazarbajew jest u władzy a perspektywy gospodarcze są tak dobre jak teraz.”
     Są obecnie tylko dwie głowy państw we Wspólnocie Niepodległych Państw (WNP), które pozostają u władzy od pierwszego dnia istnienia organizacji wyrosłej z popiołów Związku Radzieckiego – Nazarbajew i Karimow.
     Równoważenie stosunków
     Kazachstan jest geograficznie największym z państw Azji Środkowej, zaś Uzbekistan najludniejszym, więc być może rywalizacja, która pojawiła się po ich niepodległości w 1991 roku, była rzeczą naturalną. Ostatnia wizyta Karimowa w Kazachstanie i całkowite odrzucenie pomysłu Nazarbajewa stworzenia pewnego rodzaju unii środkowoazjatyckiej (którą popierają prezydenci Kirgistanu i Tadżykistanu), pokazuje że rywalizacja trwa nadal.
     Postradzieckie stosunki z Rosją są ważnym czynnikiem w zrozumieniu dlaczego Uzbekistan i Kazachstan wydają się dziś mieć odmienne losy i tłumaczą dlaczego Miedwiediew jest w Kazachstanie a nie gdzieś indziej podczas swej “dziewiczej podróży” w charakterze przywódcy Rosji. Obecna sytuacja odzwierciedla politykę wczesnych lat niepodległości.
     “Karimow próbował przekształcić swoje państwo w regionalnego lidera, a taką rolę Uzbekowie zawsze widzieli dla samych siebie, i to w naturalny sposób stworzyło pewne napięcia z Rosją, ponieważ oto było nowe państwo mówiące: ‘Ja jestem regionalnym liderem’, więc w domyśle Rosja powinna zrobić krok w tył”, mówi MacLeod.
     Uzbekistan mógł łatwiej pozwolić sobie na złe stosunki z Rosją, jako że Kazachstan jest położony między Uzbekistanem a Rosją, a więc jest w innej pozycji względem Moskwy. „Kolejnym ważnym czynnikiem jest to, że [Kazachstan] jest blisko powiązany z Rosją gospodarczo, ponieważ mają długą granicę a ich gospodarki są mocniej splecione niż jakiekolwiek inne państwo środkowoazjatyckie z Rosją, i co ważne na nieco równiejszej podstawie”, podkreśla MacLeod. Dodaje też, że inne państwa Azji Środkowej są „blisko powiązane” z Rosją, ale „bardziej zależne” gospodarczo.
     Uzbekistan zabiegał o lepsze stosunki z Zachodem, podobnie jak Kazachstan. Ale Uzbekistan robił to kosztem stosunków z Rosją, podczas gdy Kazachstan nigdy nie zaniedbał kraju, który Nazarbajew niegdyś nazwał „sąsiadem danym nam przez Boga.”
     “Ważną różnicą między oboma przywódcami jest to, że u Uzbeków kiedykolwiek stosunki z Zachodem były względnie dobre, kiedykolwiek Uzbekowie zabiegali o Zachód, stosunki z Rosją były odpowiednio kiepskie”, mówi MacLeod. „Tymczasem Nazarbajew sprawiał, że i te i tamte stosunki funkcjonowały w tym samym czasie. To odmienne, dużo bardziej elastyczne podejście.”
     To podejście teraz popłaca, dosłownie i dyplomatycznie, dla Kazachstanu. Większość ropy naftowej Kazachstanu jest eksportowana rosyjskimi rurociągami, a ponieważ oba państwa wzbogacają się na eksporcie energii, to wspólnie uczestniczą w nowych projektach – prowadząc eksplorację nowych złóż ropy naftowej i gazu ziemnego i budując nowe rurociągi eksportowe. Rosja była czołowym rzecznikiem starań Kazachstanu o uzyskanie rotacyjnej prezydencji w Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, którą Astana ma przyjąć w 2010 roku.
     Obraz stabilności
     To mówi co nieco o tych państwach, ale co z ich przywódcami – jaki teraz jest ich wizerunek?
     Jak wspomniano, Karimow zabiegał o lepsze stosunki z Zachodem po niepodległości, ale wizyta Putina w 2000 roku rozpoczęła odwilż w oziębłych stosunkach obu państw. Następnie, w maju 2005 roku, doszło do krwawej przemocy we wschodniouzbeckim mieście Andiżan.
     Państwa zachodnie potępiły rząd Uzbekistanu za nakazanie wojskom otworzenie ognia do tłumu tysięcy, w większości pokojowych demonstrantów w Andiżanie i wezwały do niezależnego międzynarodowego śledztwa. Stacjonującym w południowym Uzbekistanie w celu wsparcia operacji w Afganistanie wojskom amerykańskim – które wcześniej ciepło powitano zaraz po 11 września 2001 roku – nagle nakazano opuszczenie kraju w ciągu 6 miesięcy.
     Rosja poparła Uzbekistan w jego wysiłkach o stawienie czoła temu, co Taszkient nazywał próbą zamachu stanu kierowaną przez islamskich bojowników, i o przywrócenie porządku, a także w żądaniu opuszczenia kraju przez amerykańskie siły wojskowe. Ale kapryśna polityka zagraniczna Karimowa i wydarzenia takie jak Andiżan wywołały pewien sceptycyzm w Rosji.
     “Historia czyni Karimowa mniej obliczalnym”, mówi MacLeod. Dodaje też, że mimo iż Kreml poparł Karimowa w sprawie Andiżanu, „jest to tego rodzaju incydent, który stwarza obawy o długoterminową stabilność kraju. [Ludzie zaczynają myśleć]’Czy ten człowiek jest właściwą osobą do kierowania krajem?’”
     Kontrastuje to z oceną Nazarbajewa przez MacLeoda: „Nazarbajew okazał się być dość stabilną postacią. Jego polityczne zachowanie jest przewidywalne, więc gdy pracował z Zachodem nad projektami naftowymi, robił to w taki sposób, że radził sobie z nieuchronnymi napięciami z Rosją, gdyż Rosja niekoniecznie chciała zaangażowania zachodnich firm w Kazachstanie, ale Nazarbajew radził sobie z tym, tak by zadowolone były obie strony.”
     MacLeod dodaje, że ta stabilność i przewidywalność charakteru oraz długość zajmowania urzędu doprowadziła Nazarbajewa do nowej i nieoczekiwanej pozycji w WNP. Nazarbajew „jest członkiem starszyzny [nawet] wśród rosyjskich polityków. Jest znaną im postacią, wielu z nich pracowało z nim w przeszłości, ale politycznie jest on starszym mężem stanu w byłym Związku Radzieckim, zwłaszcza w państwach, które z grubsza pozostają lojalne wobec Rosji.” Dla kontrastu, Uzbekistan pod Karimowem jest państwem o historii chwiejnego poparcia dla WNP.
     Trochę podstawowych faktów pomoże w porównaniu obu państw w dniu dzisiejszym. Kazachstan jest 6 razy większy od Francji i ma populację około 15,4 miliona. Uzbekistan jest nieco mniejszy niż Szwecja i ma populację około 27 milionów.
     Średnia miesięczna płaca w Uzbekistanie to około 20-30 dolarów, a w Kazachstanie więcej niż 100 dolarów. Kazachscy biznesmeni inwestują w bankowość i sektory przemysłowe w wielu państwach, co nie ma miejsca w przypadku uzbeckich biznesmenów. Dziesiątki tysięcy obywateli Uzbekistanu to robotnicy migrujący pracujący głównie w Rosji, ale również, co bardzo wymowne, w Kazachstanie, który sam nie posiada znaczącej migrującej siły roboczej.
     Kazachstan co roku gości konferencje międzynarodowe, takie jak Forum Mediów Eurazji czy Interakcje i Środki Budowy Zaufania w Azji. Ta ostatnia zgromadziła szereg głów państw i wysokiej rangi przedstawicieli z organizacji międzynarodowych takich jak ONZ. Uzbekistan okazjonalnie organizuje konferencje międzynarodowe, ale przeważnie są to jednostkowe wydarzenia.

Copyright (c) 2007. RFE/RL, Inc. Reprinted with the permission of Radio Free Europe/Radio Liberty, 1201 Connecticut Ave., N.W. Washington DC 20036.

Oryginalna wersja artykułu znajduje się pod adresem:
http://www.rferl.org/featuresarticle/2008/05/3442f45a-7517-425d-956c-78d0c6af7ac2.html