Najważniejsze pytania i odpowiedzi dotyczące przyznania fińskiemu dyplomacie Marttiemu Ahtisaariemu Pokojowej Nagrody Nobla w dniu 10 października.

     Kim jest Martti Ahtisaari?

     71-letni Martti Ahtisaari jest jednym z bardziej znanych i skutecznych współczesnych mediatorów. Ahtisaari rozpoczął pracę w ministerstwie spraw zagranicznych Finlandii w 1965 roku, w latach 1973-76 był ambasadorem Finlandii w Tanzanii, później akredytowanym również w Zambii, Somalii i Mozambiku. Już wówczas związał swoją karierę dyplomatyczną ze sprawą okupowanej przez RPA Namibii – w latach 1975-76 był członkiem Senatu Instytutu ONZ ds. Namibii, w latach 1977-81 pełnił funkcję Komisarza ONZ ds. Namibii, a od 1978 roku był specjalnym przedstawicielem sekretarza generalnego ONZ ds. Namibii. Ostatecznie jego przewodnictwo w tym procesie pokojowym odniosło powodzenie, gdy udało się przekonać RPA do opuszczenia Namibii w zamian za wycofanie sił kubańskich z Angoli. Ahtisaari był szefem misji UNTAG (1989-90), która przygotowała niepodległość Namibii, ogłoszoną 21 marca 1990 roku, i do dziś uważa to za swoje największe osiągnięcie ze względu na długotrwałość i złożoność procesu.
     W latach 1992-93 Ahtisaari był zaangażowany w wysiłki mediacyjne w rozpadającej się Jugosławii, m.in. jako specjalny przedstawiciel sekretarza generalnego ONZ ds. byłej Jugosławii. W lutym 1994 roku jako kandydat socjaldemokratów zwyciężył w wyborach prezydenckich w Finlandii i pełnił funkcję głowy państwa do marca 2000 roku; nie ubiegał się o reelekcję. Jeszcze w 2000 roku założył pozarządową organizację Crisis Management Initiative (CMI), zajmującą się zarządzeniem kryzysowym i rozwiązywaniem konfliktów. Największy sukces CMI i Ahtisaariego jako jej prezesa przyszedł 5 lat później. W styczniu 2005 roku pod auspicjami CMI rozpoczął się dialog między rządem Indonezji a Ruchem Wolnego Aceh (GAM), który zaowocował podpisaniem 15 sierpnia 2005 roku porozumienia pokojowego kończącego trwający od 1976 roku konflikt w prowincji Aceh.
     Trzecim najważniejszym polem działania Ahtisaariego stało się Kosowo. W 1999 roku wraz z byłym premierem Rosji Wiktorem Czernomyrdinem Ahtisaari przyczynił się do zakończenia ówczesnego kryzysu w Kosowie, negocjując z prezydentem Jugosławii Slobodanem Miloszeviciem warunki zakończenia kampanii bombardowania Jugosławii przez NATO. Od listopada 2005 roku do lutego 2008 roku Ahtisaari pełnił funkcję specjalnego wysłannika sekretarza generalnego ONZ ds. procesu w sprawie przyszłego statusu Kosowa. 26 marca 2007 roku przedstawił Radzie Bezpieczeństwa ONZ raport rekomendujący „nadzorowaną niepodległość” jako jedyną realną opcję rozwiązania problemu Kosowa. Plan Ahtisaariego z powodu opozycji Rosji nigdy nie został formalnie wcielony w życie, ale ostatecznie doprowadził do deklaracji niepodległości Kosowa 17 lutego 2008 roku. Ahtisaari był też zaangażowany w rozmaite misje mediacyjne m.in. w Iraku, Irlandii Północnej i w Rogu Afryki, a w latach 2000-04 był prezydentem Międzynarodowej Grupy Kryzysowej (ICG).
     Martti Ahtisaari został wybrany na tegorocznego laureata Pokojowej Nagrody Nobla w dniu 10 października. Komitet Noblowski stwierdził w uzasadnieniu, że Ahtisaari uzyskał nagrodę za jego „ważne wysiłki, na wielu kontynentach i na przestrzeni ponad 3 dekad, by rozwiązać konflikty międzynarodowe” i określił go „wybitnym mediatorem międzynarodowym.” Ahtisaari otrzyma nagrodę w wysokości 10 milionów koron (około 1,4 miliona dolarów) w dniu 10 grudnia.

     Jakie są reakcje międzynarodowe na przyznanie Nobla Ahtisaariemu?

     Większość społeczności międzynarodowej z wielkim uznaniem powitała wybór Komitetu Noblowskiego. Rzecznik Departamentu Stanu Sean McCormack powiedział, że „Ahtisaari poświęcił swoje życie promowaniu pokoju na całym świecie” i w imieniu Stanów Zjednoczonych wyraził szczególne podziękowanie za działalność w Kosowie i Acehu. Prezydent Francji Nicolas Sarkozy w oświadczeniu uznał nagrodę dla Ahtisaariego za potwierdzenie słuszności jego propozycji dla Kosowa. Była sekretarz stanu USA Madeleine Albright w wywiadzie dla „The New York Times” stwierdziła, że „nie można pomyśleć o nagrodzie, która jest bardziej zasłużona.” Były sekretarz generalny ONZ i również laureat Pokojowej Nagrody Nobla Kofi Annan określił Ahtisaariego „jedynym człowiekiem (...), który doprowadził do pokoju na trzech kontynentach – w Afryce, Azji i Europie i (...) zawsze jest gotów odpowiedzieć na wezwanie do uczynienia tego świata lepszym miejscem.” Obecny sekretarz generalny ONZ Ban Ki-moon uznał wyróżnienie Ahtisaariego za zasłużony „hołd dla wyjątkowej kariery Ahtisaariego w służbie globalnej społeczności.”
     Zwraca się uwagę, że tegoroczny wybór stanowi powrót do korzeni, tj. wyróżniania ludzi bezpośrednio zaangażowanych w skuteczne wysiłki pokojowe. W ostatnich latach wyraźna była tendencja do poszerzania zakresu Pokojowej Nagrody Nobla poprzez docenianie innych, pośrednich, nierzadko słabo eksponowanych dróg promocji pokoju. Niektórzy, np. norweski działacz pokojowy i autor świeżo wydanej książki pt. „Wola Nobla” Fredrik Heffermehl, widzieli tu sprzeczność z testamentem Alfreda Nobla, mówiącym że nagroda pokojowa powinna przypaść „osobie, która zrobiła największą lub najlepszą pracę dla braterstwa między narodami, zniesienia lub redukcji armii, organizacji i promocji kongresów pokojowych.” Z tej pozycji krytykowano większość decyzji Komitetu Noblowskiego z ostatnich lat – uhonorowanie irańskiej działaczki na rzecz praw człowieka Shirin Ebadi w 2003 roku, kenijskiej działaczki na rzecz ochrony środowiska naturalnego Wangari Maathai w 2004 roku, bengalskiego pioniera mikrofinansów Muhammada Yunusa w 2006 roku i byłego wiceprezydenta USA Ala Gore’a wraz z Międzyrządowym Panelem ds. Zmian Klimatycznych w 2007 roku. W wątpliwości poddawano też szereg dawniejszych decyzji Komitetu, m.in. uhonorowanie Matki Teresy z Kalkuty w 1979 roku i Lecha Wałęsy w 1983 roku.
     Premier Kosowa Hashim Thaci w wywiadzie dla „The Associated Press” określił wybór Komitetu Noblowskiego jako „właściwą decyzję dla właściwego człowieka.” Oczywiście zupełnie inne zdanie mają przeciwnicy działań mediacyjnych Ahtisaariego w Kosowie. Ambasador Rosji przy NATO Dmitrij Rogozin powiedział, że „nie może pojąć w jaki sposób Nagroda Nobla lub jakakolwiek inna nagroda może być przyznana Ahtisaariemu”, a ultranacjonalistyczny deputowany Władimir Żyrinowski porównał nagrodę dla Ahtisaariego do nagrody dla Michaiła Gorbaczowa w 1990 roku, twierdząc że obaj uzyskali wyróżnienia za „zniszczenie” państw – odpowiednio Serbii i ZSRR.
     Mimo że Chiny nie są entuzjastami rozwiązania kwestii Kosowa na bazie planu Ahtisaariego, to właśnie Państwo Środka paradoksalnie można uznać za beneficjenta tegorocznego wyboru Komitetu Noblowskiego. Wielu ekspertów sądziło, że w roku obchodów 60-lecia podpisania Deklaracji Praw Człowieka ONZ i roku organizacji Igrzysk Olimpijskich w Pekinie, które w przeważającej opinii nie doprowadziły do poprawy sytuacji praw człowieka w Chinach (zobacz: Chiny a prawa człowieka: Igrzyska złamanych obietnic?, 1 sierpnia 2008), Komitet Noblowski zechce wyróżnić któregoś z chińskich obrońców praw człowieka – Gao Zhishenga bądź Hu Jia, skazanego w kwietniu 2008 roku na 3,5 roku więzienia.
     Spekulacje były na tyle intensywne, że władze chińskie dwukrotnie w ostatnich dniach zdecydowały się na publiczne wystąpienie w sprawie zbliżającego się wyboru laureata Pokojowej Nagrody Nobla. 7 października rzecznik chińskiego MSZ Qin Gang ocenił, że „niektóre z nagród poszły wbrew początkowej intencji Nobla”, zapewne mając na myśli uhonorowanie przywódcy Tybetańczyków Dalaj Lamy w 1989 roku, i dodał, że tegoroczna nagroda „powinna być przyznana właściwej osobie.” 9 października ten sam rzecznik już bez ogródek wyjaśnił komu według Pekinu nie powinna być przyznana Pokojowa Nagroda Nobla, stwierdzając że „wszyscy wiedzą jakiego rodzaju osobą jest Hu Jia - jest kryminalistą, który za (...) działalność wywrotową przeciw władzy państwowej został skazany na karę więzienia przez chińskie władze sądownicze zgodnie z prawem”, i że Nobel „dla tego rodzaju osoby byłby ordynarnym mieszaniem się w sprawy wewnętrzne Chin, ich niezależność sądowniczą i suwerenność.” Edward McMillan-Scott, brytyjski polityk i obrońca praw człowieka, który nominował obu chińskich działaczy, powiedział „The Associated Press”, że ich pominięcie to „stracona szansa na zmianę świata na lepsze przez zachęcanie do reform w Chinach.”

Szczegółowa biografia Marttiego Ahtisaariego na stronie Crisis Management Initiative:
http://www.cmi.fi/?content=cv_board&id=1