Wczoraj wieczorem Sobór Lokalny [1] wybrał szesnastego patriarchę Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, następcę zmarłego 5 grudnia 2008 roku Aleksija II. Nową głową Kościoła rosyjskiego został metropolita Kiriłł (Smoleńska i Kaliningradu) [2], kierujący od 1989 roku Oddziałem ds. Stosunków Zagranicznych (nazywanych także cerkiewnym MSZ-em), a od 6 grudnia 2008 r. pełniący funkcję "strażnika patriarszego tronu".

Patriarcha Moskwy i Wszechrusi nie jest odpowiednikiem papieża w powszechnym Kościele prawosławnym, tym niemniej ze względu na szczególny status Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej w Federacji Rosyjskiej przebieg obrad soboru był obserwowany i komentowany na całym świecie.

RCP dominuje w rzeczywistości wyznaniowej współczesnej Rosji. Jej przewaga nad innymi instytucjami konfesyjnymi wynika nie tylko z największej liczby wiernych [3] i zarejestrowanych instytucji, rozbudowanej infrastruktury czy majątku, ale także ze wsparcia udzielanego jej przez państwo, które dostrzega w Cerkwi ważnego partnera w dziele odnowy społeczeństwa rosyjskiego; zatem w interesie Kremla jest utrzymanie w RCP wpływów tych hierarchów, którzy popierają ścisłą współpracę Cerkwi z państwem.

Wśród rosyjskiego duchowieństwa prawosławnego można wyróżnić trzy główne "obozy", tj. liberałów, konserwatystów i fundamentalistów.

Będący w zdecydowanej mniejszości liberałowie zabiegają o modernizację Cerkwi; priorytetowe znaczenie przypisują ewangelizacji Rosji, polepszeniu zrozumienia przez prawosławnych istoty wyznawanej wiary, zmniejszeniu roli rytualizmu i ludowych praktyk - słowem, wzrostowi samoświadomości wiernych RCP, czemu pomogłoby na przykład wprowadzenie do liturgii języka rosyjskiego [4]. Ponadto liberałowie uważają, że Cerkiew powinna otworzyć się na ekumenizm, zwłaszcza na dialog z innymi Kościołami chrześcijańskimi. Do przedstawicieli tego "obozu" zaliczano o. Aleksandra Mienia, o. Gieorgija Koczetkowa, a wśród hierarchów arcybiskupa Michaiła (Mudjugina, Wołogda) oraz obecnego metropolitę Mińska i Słucka, Filareta (Wachromiejewa).

Na drugim biegunie znajdują się fundamentaliści - postrzegający globalizację jako zapowiedź apokalipsy, nieprzychylnie nastawieni wobec ekumenizmu, przeciwni utrzymywaniu kontaktów z Watykanem, dostrzegający ratunek Rosji w odizolowaniu się od zdemoralizowanego Zachodu, a nawet w restauracji monarchii. W środowisku fundamentalistów można wyróżnić tych bardziej umiarkowanych (związani z siłowikami), którym bliżej do hierarchów z Moskiewskiego Patriarchatu oraz nieprzejednanych ultrasów, krytykujących obecną politykę Cerkwi. Przedstawicielem umiarkowanych był metropolita Ioann (Snyczjow, metropolita Petersburga i Ładogi) oraz większość duchowieństwa z Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej poza Granicami, z kolei poglądy ultrafundamentalistów głosi na przykład biskup Diomid (metropolita Czukotki i Anadyru).

Między biegunami liberałów i fundamentalistów sytuuje się najliczniejsze centrum, zajmowane przez tradycjonalistów - pragmatyków, sprawujących obecnie władzę w RCP, do których można zaliczyć patriarchę Aleksija II i metropolitę Kiriłła (Gundjajewa).

Nikołaj Mitrochin zwrócił uwagę na podziały istniejące wewnątrz episkopatu [5], rosyjski socjolog wyodrębnił przede wszystkim środowisko, tzw. nikodemowców, czyli biskupów, którzy pięli się po kolejnych szczeblach cerkiewnej hierarchii dzięki przychylności metropolity Leningradu Nikodema (Rotowa) [6]. Do osób zaufanych metropolity należał m.in. Aleksij (Rydygier) [7], Filaret (Denisenko) [8], Władimir (Kotlajrow) [9], Mikołaj (Kutiepow) [10], Nikodem (Rusnak) [11], Augustyn (Nikitin) [12], Filaret (Wachromiejew) [13], Juwenalij (Pojarkow) [14] oraz Kiriłł (Gundjajew). Wśród "nikodemowców" można zauważyć istnienie dwóch skrzydeł: na prawym znajdują się entuzjaści jak najściślejszej współpracy z aparatem państwowym, według nich RCP powinna funkcjonować jako "para-ministerstwo ds. moralności i wychowania", z kolei biskupom z lewego skrzydła bliżej jest do liberałów, Nikołaj Mitrochin określa ich oględnie jako "bardziej otwartych i europejskich", skupionych na ewangelizacji. Ponadto wśród biskupów widoczny jest także podział związany ze współpracą z jednym z dwóch ośrodków - Moskwą (Ławrą Sergiejo-Troicką) lub Petersburgiem [15].

Wybór w 1990 roku Aleksija Rydygiera na piętnastego patriarchę Moskwy i Wszechrusi oznaczał rządy pragmatyków w Moskiewskim Patriarchacie. Skupieni wokół nowego patriarchy konserwatyści bardzo szybko musieli stawić czoła presji fundamentalistów. W pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku pozycja radykałów wyraźnie umacniała się, m.in. dzięki popularności metropolity Ioanna (Snyczjowa), ale po śmierci metropolity w 1995 roku i ujawnieniu tzw. skandalu tytoniowego znaczenie środowiska zaczęło maleć [16]. Umiarkowani fundamentaliści odzyskali swoje wpływy w episkopacie dzięki duchowieństwu Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej poza Granicami, która w maju 2007 r. odnowiła unię kanoniczną z RCP. To niezwykle ważne dla Patriarchatu Moskiewskiego wydarzenie oraz niewątpliwy sukces dyplomacji cerkiewnej, zjednujący RCP uznanie i szacunek innych Kościołów prawosławnych, znacząco wpłynęło na układ sił na najwyższych szczeblach hierarchii. Ceną za przezwyciężenie schizmy z 1917 roku było pójście na ustępstwa i "dostrojenie" opinii Moskiewskiego Patriarchatu do bardziej konserwatywnych poglądów duchownych drugiej struktury. Na forum episkopatu "nikodemowcy" muszą liczyć się bardziej niż kiedyś z umiarkowanymi fundamentalistami, czego ważnym przejawem jest wyraźnie przybierający na sile od 2007 r. trend antyekumeniczny (wielu duchownych Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej poza Granicami uważa ekumenizm za herezję), powracający problem statusu rodziny carskiej czy propozycje przywrócenia kalendarza juliańskiego.

W czerwcu 2008 roku władyka Ilarion zasugerował, że RCP może wyjść ze Światowej Rady Kościołów bądź zredukować w niej swoją aktywność do statusu obserwatora [17], w tym samym roku RCP ogłosiła, że prawosławni duchowni nie mogą modlić się razem z przedstawicielami innych wyznań, położono także kres dyskusji na temat wprowadzenia do liturgii języka rosyjskiego [18]. W listopadzie 2008 roku RCP zawiesiła członkostwo w Konferencji Kościołów Europejskich, po tym jak do organizacji przyjęto Estońską Apostolską Cerkiew Prawosławną, a odmówiono członkostwa Estońskiej Cerkwi Prawosławnej (PM) [19].

Przyznanie przez Sobór RCP w sierpniu 2000 r. statusu męczenników wszystkim członkom rodziny [20] ostatniego cara Mikołaja II Romanowa było drugim, obok potępienia "sergianizmu" [21], warunkiem rozpoczęcia negocjacji z Cerkwią poza Granicami [22]. Już po przywróceniu unii kanonicznej, Patriarchat Moskiewski pod wpływem duchownych "zagraniczników" zaczął ze zdwojoną stanowczością domagać się od państwa dokonania moralnej oceny mordu rodziny Romanowów [23]. Uroczystości upamiętniające zbrodnię bolszewików na rodzinie carskiej były obchodzone w 2008 r. przez Cerkiew z niespotykanym dotąd rozmachem, m.in. zorganizowano pielgrzymkę-drogę krzyżową z przylądka Mała Ziemia (Noworosyjsk) przez Mamajew Kurgan (Wołgograd) do Jekaterynburga [24], upamiętniającą miejsca tragedii narodu rosyjskiego, tj. desant wojsk radzieckich z 1943 r., oblężenie Stalingradu oraz miejsce kaźni Romanowów. W tym samym roku w kwietniu, po dwuletniej przerwie [25], deputowani Dumy znowu głosowali nad przywróceniem w Rosji kalendarza juliańskiego, lecz tylko wnioskodawca poparł projekt [26].

Do otwartego konfliktu między pragmatykami z Patriarchatu Moskiewskiego i ultrafundamentalistami także w doszło 2008 roku w lecie, gdy biskup Czukotki i Anadyru, Diomid, zagorzały przeciwnik globalizacji i ekumenizmu, skrytykował patriarchat i zaapelował o zerwanie kontaktów z innymi wyznaniami. Po negocjacyjnym fiasku synod odwołał z biskupiego urzędu Diomida, który najpierw zaskarżył powyższą decyzję do sądu cerkiewnego, po czym nałożył anatemę na Aleksija II, tłumacząc że patriarchat w wielu sferach odszedł od "czystego, prawdziwego prawosławia" [27]. Sprawa Diomida nie tylko podzieliła prawosławne duchowieństwo, ale także poruszyła wiernych - w czerwcu na ulicach Moskwy odbywały się na przemian demonstracje zwolenników i przeciwników byłego biskupa Czukotki [28]. Niewielka grupa diomidowców (określenie używane przez rosyjską prasę) demonstrowała przed moskiewską katedrą Chrystusa Zbawiciela także podczas obrad Soboru Biskupiego, 25 stycznia 2009 roku [29].

Zanim metropolita Kiriłł został wybrany nowym patriarchą, Sobór Biskupów wyłonił spośród hierarchów spełniających odpowiednie kryteria [30], trzech kandydatów [31] - oprócz metropolity smoleńskiego i kaliningradzkiego, także metropolitę kałuskiego i borowskiego - Klimenta [32] (od 2004 roku kieruje patriarszą administracją) oraz hierarchę Mińska i Słucka - Filareta [33]. Sobór Lokalny wybierał więc między Klimentem, uważanym za przedstawiciela frakcji konserwatywno-fundamentalistycznej a dwoma "nikodemowcami": Filaretem - modernizatorem oraz Kiriłłem, tradycjonalistą-pragmatykiem, popierającym ścisłą współpracę Cerkwi z Kremlem w kraju i na arenie międzynarodowej.

27 stycznia 2009 roku Kiriłł uzyskał 508 z 677 oddanych ważnych głosów, co daje nowemu patriarsze silny mandat [34]. Od początku traktowany jako prawdopodobny następca Aleksija II, Kiriłł dawał do zrozumienia, że rola Cerkwi nie może ograniczać się do spraw teologicznych, ale powinna być ona głównym partnerem państwa w rozwiązywaniu problemów społecznych [35], co oznacza kontynuację działań Aleksija II i utrzymanie silnej pozycji "nikodemowców" w patriarchacie.

Dzień po wyborze o swoim poparciu dla nowej głowy RCP zapewnił prezydent Dimitrij Miedwiediew, a premier Władimir Putin wyraził nadzieję, że patriarcha będzie działać na rzecz jedności prawosławnych narodów oraz zacieśniać współpracę z państwem w takich sferach, jak edukacja, kultura, wychowanie młodzieży, wzmocnienie instytucji rodziny [36]. Gotowość współdziałania z nowym patriarchą zadeklarowali także przedstawiciele innych wyznań - mufti Rawił Gajnudtin (przewodniczący Rady Muftich Rosji), rabin Berł Łazar (przewodniczący Federacji Żydowskich Organizacji Rosji) oraz arcybiskup Paolo Pezzi (zwierzchnik katolików w Rosji).

Wybór metropolita Kiriłła wskazuje, że w dalszym ciągu o aktywności RCP będą decydować pragmatycy, zorientowani na bliską współpracę z państwem w ramach "partnerstwa społecznego", co z kolei ułatwi władzy angażowanie Cerkwi do działań na rzecz interesów Federacji Rosyjskiej.