Trzy dekady później, dlaczego Zachód i Iran nie mogą być przyjaciółmi?

menu:

Charles Recknagel RFE/RL 2009-02-09 23:40:08

W 30 lat od islamskiej rewolucji w Iranie świat przyzwyczaił się do potępiania Stanów Zjednoczonych przez przywódców irańskich. „Ci, którzy mówią, że chcą dokonać zmian – oto ta zmiana: powinni przeprosić irański naród i spróbować zadośćuczynić za mroczną przeszłość i wszystkie zbrodnie, które popełnili przeciw irańskiemu narodowi, i wynagrodzić to”, powiedział prezydent Mahmud Ahmadinejad na wiecu w Kermanshah w zachodnim Iranie 29 stycznia. Radykalny irański prezydent przemawiał w reakcji na amerykańskie sygnały, że oba państwa powinny znaleźć sposób na przedyskutowanie kwestii, które zrobiły z nich zawziętych wrogów.

Zaledwie parę dni wcześniej dopiero co zaprzysiężony prezydent USA Barack Obama wyraził gotowość do rozmów w wywiadzie dla bazującej w Zatoce Perskiej telewizji Al-Arabiya, mówiąc że „ważne jest dla nas by być gotowym do rozmów z Iranem, przedstawić bardzo jasno, gdzie leżą nasze rozbieżności, ale też gdzie są potencjalne drogi postępu.”

Obama następnie obiecał, że Stany Zjednoczone „w ciągu kolejnych kilku miesięcy wyłożą nasze generalne ramy i podejście” do stosunków z Teheranem. „Tak jak powiedziałem w mojej mowie inauguracyjnej”, dodał, „jeśli państwa takie jak Iran są skłonne rozluźnić swoją pięść, znajdą u nas wyciągniętą dłoń.”

Dlaczego Stany Zjednoczone i Iran pozostają wrogami w trzy dekady po zerwaniu stosunków w związku z porwaniem personelu ambasady USA w pierwszym roku islamskiej rewolucji?

Korzenie gniewu

Republika islamska oskarża Waszyngton – który utrzymuje unilateralne sankcje przeciw Iranowi – o próbowanie jej obalenia w dążeniu do własnych interesów ekonomicznych. Widzi precedens w sponsorowanym przez USA i Wielką Brytanię obaleniu premiera Iranu Mohammada Mossadeka w 1953 roku po tym jak znacjonalizował on krajowy przemysł naftowy. �w przewrót przywrócił do władzy prozachodniego szacha, który sam został zdetronizowany przez rewolucję islamską w 1979 roku.

Waszyngton ze swej strony oskarża Teheran o dążenie do budowy broni masowej zagłady i rakiet dalekiego zasięgu, sponsorowanie grup terrorystycznych (szczególnie libańskiego Hezbollahu i palestyńskich grup zbrojnych) i próby sabotowania bliskowschodniego procesu pokojowego.

W oczach niektórych ludzi są to wystarczające powody by rozłam między oboma stronami trwał dalej. Geneive Abdo, ekspert ds. regionalnych w waszyngtońskim instytucie badawczym The Century Foundation, mówi że konfrontacja Teheranu z Zachodem i jego sojusznikami jest jednym ze sposobów w jaki reżim ciągle odnawia swoją rewolucyjną legitymację w oczach irańskiej publiki.

„To z pewnością pozwala reżimowi utrwalać się”, mówi Abdo. „Rewolucja islamska tak naprawdę przetrwała opierając się na dwóch podstawowych filarach: jednym jest antyizraelska, antyamerykańska filozofia, a drugim jest poparcie dla grup oporu – Hezbollahu i Hamasu. I to właśnie jest szczególnie problematyczne gdy administracja Obamy próbuje wymyśleć jak podejść do Iranu.” Abdo uważa za „nieprawdopodobne by Iran okroił” te dwa filary i określa tę odmowę „wyzwaniem, przed którym stawała każda administracja po rewolucji [islamskiej].”

Szanse na jakiekolwiek znaczące złagodzenie napięć dwustronnych zdarzały się bardzo rzadko, ale przeważnie przytacza się okres zaraz po wyborze Mohammada Chatamiego na prezydenta w 1997 roku. Dojście do władzy Chatamiego, postrzeganego jako umiarkowanego, pomogło znormalizować stosunki z Europą. Państwa UE zwiększyły handel i prowadziły nową politykę „konstruktywnego dialogu” z Iranem.

Ale wczesne wezwania Chatamiego do „dialogu cywilizacji”, który mógłby obejmować Stany Zjednoczone zostały szybko stłumione przez najwyższego przywódcę Iranu, ajatollaha Aliego Chameneiego. Chamenei, który dzierży najwyższą władzę polityczną i religijną na mocy konstytucji Iranu, nazwał reformatorów otwartych na pojednanie „albo prostaczkami albo zdrajcami.”

Momentum twardogłowych

Ostatnio irańscy twardogłowi znajdują się na fali wznoszącej, a Zachód jest coraz bardziej zjednoczony w nowej rozgrywce z Iranem – tym razem o jego program nuklearny.

Europa, z Waszyngtonem i Radą Bezpieczeństwa ONZ, chce by Iran zaprzestał wzbogacania uranu. Wszyscy obawiają się, że może to prowadzić do budowy broni nuklearnej, chociaż Teheran mówi, że chce tylko produkować paliwo dla reaktorów jądrowych. Impas w tej sprawie doprowadził do trzech rund sankcji ONZ wymierzonych w irańskie podmioty zaangażowane w programy nuklearne i rakietowe.

Równocześnie Waszyngton dąży do przekonania banków na całym świecie by zerwały więzi finansowe z Iranem. Ostatnio skłoniło to dużą europejską grupę energetyczną, francuski Total, do oświadczenia, że zapewne nie będzie dalej inwestować w jedno z dużych irańskich pól gazowych.

Wszelkie spowolnienie zdolności Iranu do rozwoju sektora naftowego i gazowego mogłoby zmniejszyć zdolność gospodarki do wzrostu i absorbowania setek tysięcy nowych osób poszukujących pracy każdego roku. Irańska populacja podwoiła się w ciągu ostatnich trzech dekad i dziś ponad 60% to osoby poniżej 30. roku życia.

Ale Abdo mówi, że przywództwo kraju jest zdeterminowane by odeprzeć presję zagraniczną. Co ironiczne, dodaje Abdo, naciski Zachodu by zmusić Iran do ustąpienia w kryzysie nuklearnym mogą w rzeczywistości tylko wzmacniać pozycję reżimu.

„Stało się prawie frazesem, przynajmniej w Waszyngtonie, że [irańska] publika jest za programem nuklearnym i że reżim jest w stanie mobilizować naród wokół tej kwestii; ale jest to prawdą”, mówi Abdo. „Myślę, że to nie energię nuklearną, per se, popierają Irańczycy. Chodzi o szerszą kwestię, którą jest to, że chcą być uznani za prawomocne państwo przez społeczność międzynarodową, chcą być uznani za państwo, które powinno być uprawnione do dążenia do własnego odstraszania, powinno być zdolne do realizacji swojego prawa do rozwoju militarnej energii nuklearnej, tak jak jego sąsiedzi. Patrzą na Izrael, patrzą na Pakistan, patrzą na inne mocarstwa nuklearne i czują, że są izolowani po prostu dlatego, że są Irańczykami.”

Zasięg regionalny

Zachodnie mocarstwa nie tylko wymachują kijami w kryzysie nuklearnym, ale oferują też marchewki. UE obiecała Iranowi bodźce handlowe i pomoc przy programie energii nuklearnej jeśli zarzucone zostanie wzbogacanie uranu. Ale właściwa mieszanka marchewek i kijów nie została jeszcze znaleziona i trzeba poczekać by zobaczyć, czy jej najnowszy element – zainteresowanie Obamy rozmowami – może tu pomóc.

Gdy Iran stoi w obliczu izolacji na arenie światowej – być może największej izolacji od czasu wczesnych lat rewolucji islamskiej – Teheran aktywnie pracuje nad wzmocnieniem swoich wpływów we własnym regionie. W Iraku Iran jest generalnie postrzegany jako czołowy rozgrywający po Stanach Zjednoczonych. Przeszłe i obecne poparcie Teheranu dla irackich szyickich grup religijnych daje mu potężny środek wpływu na iracką sytuację bezpieczeństwa, a także na elementy wewnątrz tamtejszego rządu. Jest to bezpośredni środek nacisku, który Iran może wykorzystać w toczącej się konfrontacji z Waszyngtonem.

Oprócz tego, dostarczając funduszy i broni Hezbollahowi w Libanie i Hamasowi w Gazie, Teheran stał się potężnym graczem na Bliskim Wschodzie, w tandemie z Syrią. To daje Teheranowi środek nacisku w konfrontacji z Izraelem, który grozi zaatakowaniem irańskich obiektów nuklearnych.

Patrząc na wschód, Teheran zdobył też wpływy w Afganistanie, gdzie przywrócił ekonomiczne i polityczne więzi z Kabulem po obaleniu przez USA Talibów, których własna wersja sunnickiego ekstremizmu uczyniła z nich zawziętych rywali Iranu.

We wszystkich tych krokach republika islamska wydaje się zmierzać do zapewnienia, że cokolwiek wydarzy się na scenie globalnej, Iran nie będzie izolowany we własnym sąsiedztwie. To z kolei sugeruje, że Teheran wierzy, iż wciąż może wymusić w konfrontacji z Zachodem tak wielką cenę jak Zachód może wymusić od niego.

Oryginalna wersja artykułu znajduje się pod adresem:

http://www.rferl.org/content/Three_Decades_Later_Why_Cant_The_West_And_Tehran_Be_Friends/1380573.html

Opis stosunków Iran-USA na naszej stronie:
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Iran,stosunki_dwustronne,USA

Chcesz być informowany o zmianach i nowościach na stronie? Chcesz być na bieżąco w politycznej sytuacji międzynarodowej? Zapisz się do naszego NEWSLETTERA!!! Kliknij tutaj >>