|
Najnowsze oryginalne inicjatywy pro-demokratyczne, rozwojowe i wzmacniające rolę społeczeństwa obywatelskiego w Afryce Subsaharyjskiej
|
Afryka Subsaharyjska to region podlegający dynamicznym przemianom zarówno na poziomie społecznym i gospodarczym, jak i politycznym, czy szerzej ujmując - na poziomie idei. Praca niniejsza ma na celu zaprezentowanie spektrum najbardziej aktualnych wewnątrzafrykańskich, tzn. tworzonych przez Afrykanów z myślą o Afryce, inicjatyw, zjawisk, prądów i procesów wpisujących się w trend umacniania świadomości demokratycznej, troski o dobre rządy, stabilizację społeczną i ekonomiczną, poszerzania zakresu wolności osobistej i zbiorowej. Jako kryterium "afrykańskości" przyjęto zjawiska dotyczące Afryki (lub państw Afryki), których inicjatorami, głównymi twórcami, swoistą "siłą napędową" decydującą o kierunkach działania i debaty są reprezentanci kontynentu i diaspory.
Zmierzch zamachu stanu
Zakorzenienie demokracji rozumianej nie tylko jako sam proces wyborczy, ale trwałe przywiązanie do katalogu wartości wolnościowych, w tym z określeniem relacji władza-społeczeństwo, to zadanie, które zajmuje doczesne miejsce w afrykańskiej debacie i praktyce politycznej. Okres pomiędzy dekolonizacją a upowszechnieniem się systemów wielopartyjnych (lata 90.) cechowała częstotliwość zjawiska zamachu stanu, jako jedynej praktycznie skutecznej metody objęcia władzy przez opozycję. Zamach stanu, mający destruktywny wpływ na funkcjonowanie państw nimi dotkniętych i ościennych, a także na umacnianie świadomości (i aktywności) obywatelskiej, został w drugiej połowie lat 90. powszechnie uznany za wymagający wyeliminowania z rzeczywistości politycznej drogą solidarnego nacisku. Przełomowym momentem, w którym Organizacja Jedności Afrykańskiej (OJA, poprzedniczka Unii Afrykańskiej - UA, zrzeszającej wszystkie państwa kontynentu z wyjątkiem Maroka) zajęła wspólne stanowisko w sprawie zamachu stanu był szczyt organizacji w Harare (Zimbabwe) w 1997 roku [i], który odbył się w cieniu przejęcia władzy w Sierra Leone przez majora J. P. Koromaha. Organizacja potępiła i odrzuciła wówczas wszelkie "niekonstytucyjne zmiany rządów". Problem szeroko dyskutowany był następnie na szczycie w Algierze (Algieria) w 1999 roku, gdzie m. in. Sekretarz Generalny został zobowiązany do aktywnego zaangażowania się w przywracanie demokratycznego porządku w poszczególnych państwach, w których od szczytu w Harare zaszła tak rozumiana zmiana rządu [ii]. Proces ten znalazł ukoronowanie podczas szczytu w Lome (Togo) w roku 2000 gdzie przyjęto Deklarację w sprawie Ram dla Odpowiedzi OJA-UA na Niekonstytucyjne Zmiany Rządów [iii], która wymieniała zestaw wartości, które leżą u podstaw demokratycznego porządku; definiowała precyzyjnie, jakie sytuacje podpadają pod kategorię "niekonstytucyjnych zmian rządów" (przewrót zbrojny; nieuznawanie wyników wolnych wyborów przez aktualny rząd); wyliczała działania, jakie powinna podjąć Unia względem nowego reżimu po zidentyfikowaniu go jako niekonstytucyjny (w trybie pilnym - zawieszenie w prawach członkowskich organizacji; w dłuższym terminie, gdyby nie doszło do przywrócenia konstytucyjnego porządku - wachlarz sankcji politycznych i ekonomicznych wobec grupy rządzącej); określała mechanizm wprowadzenia w życie w/wym. założeń. Pewne modyfikacje strukturalne w organizowaniu reakcji na zamach stanu wprowadził Protokół w sprawie Ustanowienia Rady Pokoju i Bezpieczeństwa (2002) [iv], niemniej główne założenia Deklaracji z Lome pozostają aktualne i są praktykowane.
Rozwinięciem i umocnieniem zapisów Deklaracji może stać się ratyfikowanie przez wymaganą ilość państw Afrykańskiej Karty Demokracji, Wyborów i Rządów [v] z 2007 roku, mającej formę traktatu międzynarodowego. Karta do katalogu sytuacji traktowanych jako "niekonstytucyjna zmiana rządu" dołącza wprowadzanie zmian/dodatków do krajowych konstytucji prowadzących do złamania zasad demokratycznego przekazywania rządów; nakazuje państwom członkowskim podejmować odpowiednie kroki prowadzące do ścigania i ekstradycji sprawców zamachu stanu; przewiduje nakładanie sankcji na państwa pomagające w zamachu stanu w innym państwie; wyraźnie zakazuje sprawcom zamachów stanu startować w późniejszych wyborach; przewiduje możliwość ich sądzenia przed odpowiednim sądem międzynarodowym. Bardzo wolne tempo ratyfikacji nie wróży szybkiego wejścia w życie Karty, tym niemniej zasady przyświecające wzmocnieniu mechanizmów reakcji na zamachy stanu są już obecne w praktyce UA ostatnich lat. W roku 2008 zanotowano w Afryce dwa przypadki kwalifikowane jako zamach stanu, co w perspektywie historycznej każe w skali kontynentu (53 państwa należące do UA) traktować to zjawisko w kategoriach incydentalnych. W Mauretanii w sierpniu 2008 roku, na fali wzrostu kosztów życia związanych z wpływem globalnego kryzysu żywnościowego i prób uniezależnienia się od wpływów armii, pierwszy demokratycznie wybrany prezydent Sidi Mohamed Ould Cheikh Abdellahi został odsunięty od władzy przez generała Mohammeda Ould Abdel Aziz'a [vi], gdy zaś w grudniu 2008 roku w Gwinei-Conakry zmarł długoletni dyktator tego państwa Lansana Conte, po władzę sięgnął kapitan Moussa Dadis Camara [vii]. W obydwu tych przypadkach Rada Pokoju i Bezpieczeństwa UA błyskawicznie ogłosiła zawieszenie państw w prawach członkowskich [viii] i rozpoczęła wywieranie silnej presji na nowych władców, co mimo początkowego poparcia społecznego dla tych przewrotów doprowadziło do ustalenia harmonogramu wyborów prezydenckich Mauretanii na czerwiec 2009 [ix] (podjęto zabiegi, ostatecznie nieskuteczne, aby Aziz nie zgłaszał swojej kandydatury [x]), w Gwinei-Conakry zaś presja UA i propozycje przedstawicieli lokalnego społeczeństwa obywatelskiego w kierunku organizacji wolnych wyborów pod koniec roku 2009 lub w 2010 roku zdają się przynosić pozytywny odzew [xi].
Za bardzo istotne należy uznać podtrzymanie sankcji wobec Mauretanii przez Radę Pokoju i Bezpieczeństwa UA 24 marca 2009 roku [xii], mimo poparcia dla nowego reżimu zadeklarowanego kilka tygodni wcześniej przez obecnego przewodniczącego UA, pułkownika Muammara Kadafiego, który w przemówieniu w Nouakchott uznał, że (wzorem własnego państwa) stabilizacja po zamachu jest lepsza niż chaos demokracji [xiii]. Rada udowodniła, że demokratyczne idee leżące u podstaw jej (i samej UA) istnienia przyjęły się na tyle, by zdyskontować polityczne koncepcje faktycznego twórcy i aktualnego lidera Unii. W 2009 roku presja ze strony ECOWAS [xiv] (Wspólnota Ekonomiczna Państw Afryki Zachodniej, jedna z regionalnych organizacji ekonomicznych) nie dopuściła do pogorszenia się sytuacji w niestabilnej Gwinei-Bissau, gdzie armia była blisko przejęcia władzy po prezydencie Joao Bernardo Vieirze (marzec 2009) [xv]. Obecny kryzys władzy na Madagaskarze jest przedmiotem intensywnych zabiegów UA i Południowoafrykańskiej Wspólnoty Rozwoju (SADC) [xvi] celem przywrócenia jej legitymacji społecznej przez organizację nowych wyborów.
Polityka zapobiegania rozprzestrzenianiu się zjawiska zamachów stanu posiada pewne cechy charakterystyczne dla kultur afrykańskich: położony w Deklaracji z Lome nacisk na pojednawcze (w wymiarze krajowym i międzynarodowym) rozwiązanie sytuacji, posiłkowanie się dyskretną presją moralną przywódców i powszechnie szanowanych autorytetów w skłanianiu "rządu" do współpracy z OJA-UA czy spychanie do (hańbiącej) roli pariasa (międzynarodowego) jako środek nacisku. Kluczowa rola mediacyjna przy szukaniu sposobu rozwiązania konfliktu scedowana jest na organizacje regionalne, co wzmacnia ich autorytet i pozytywnie wpływa na zacieśnianie współpracy pomiędzy państwami, oraz na relacje państwo-społeczeństwo obywatelskie.
Rola monitorujÄ…ca organizacji pozarzÄ…dowych
Początek XXI wieku przyniósł rozwój aktywności grup nacisku ze strony społeczeństwa obywatelskiego. Wybory odbywające się w poszczególnych państwach są pod stałą obserwacją organizacji monitorujących, takich jak założony w 1996 roku Electoral Institute of Southern Africa (EISA), który odkąd dyrektorem wykonawczym został Denis Kadima z lokalnego ośrodka rozrósł się do sieci kontynentalnej. EISA utrzymuje lokalne biura (RPA, DR Kongo, Madagaskar, Mozambik, Wybrzeże Kości Słoniowej, Czad, Sudan), wysyła własne misje obserwacyjne i studyjne na wybory, wydaje interdyscyplinarny przegląd Journal of African Elections, prowadzi stale aktualizowany kontynentalny kalendarz wyborczy, prowadzi badania w zakresie dobrych rządów. Aktywnie uczestniczy też w kształtowaniu African Peer Review Mechanism i działa na rzecz zwiększenia udziału kobiet w wyborach (zarówno czynnego jak i biernego) [xvii].
Na wyjątkową uwagę pośród oddolnych inicjatyw wywierających presję na rządy afrykańskie zasługuje fundacja sudańskiego biznesmena (założyciela firmy telekomunikacyjnej Centel International) i filantropa Mo Ibrahim Foundation [xviii], która prowadzi ranking jakości dobrych rządów w Afryce Subsaharyjskiej. Ranking powstał z potrzeby uwzględnienia afrykańskiej specyfiki dla rzetelnego oddania stanu rządów i ich wpływu na życie mieszkańców. Na publikowany od 2007 roku indeks składa się zestawienie 57 specyficznych kryteriów pogrupowanych w 5 kategorii (bezpieczeństwo; rządy prawa, przejrzystość, korupcja; partycypacja i prawa człowieka; zrównoważony rozwój ekonomiczny; rozwój ludzki). Porównanie wyników opublikowanych w latach 2007 (na podstawie danych z roku 2005) i 2008 (2006) wskazuje na zmiany w podsumowaniu jakości rządów (w 31 z 48 badanych państw zmianę pozytywną, najwyraźniejszą w Liberii), jak i pozwala spojrzeć na różnice w kryteriach cząstkowych, takich jak dostęp do technologii czy edukacji. Indeks ma za zadanie stymulowanie debaty na temat jakości rządów w poszczególnych państwach, stać się narzędziem prestiżowym, które będzie punktem odniesienia dla obiektywnej oceny postępowania rządów, identyfikowanie kierunków wymagających poprawy. Przykłady takich globalnych rankingów jak wskaźnik rozwoju społecznego Human Development Index (ONZ), czy ocena poziomu wolności prasy Press Freedom Index (Reporterzy Bez Granic) wskazują, że nacisk ze strony cieszących się społecznym zaufaniem organizacji monitorujących może być narzędziem, wobec którego rządy nie pozostają obojętne (choćby przez traktowanie ich jako kryteria relacji z rządami przez graczy stosunków międzynarodowych). Sukces Ibrahim Index of African Governance zależy od prestiżu, jaki uzyska Fundacja, zdaje się jednak być na dobrej drodze by stać się ważnym niezależnym instrumentem nacisku w staraniach o poprawę jakości rządów. Fundacja wskazując i wspierając przykłady godne naśladowania w dziedzinie afrykańskiego przywództwa przyznaje nagrodę za całokształt dokonań w tej dziedzinie dla byłych liderów. W 2008 roku otrzymał ją były prezydent Botswany Festus Gontebanye Mogae [xix]. Nagroda wysokości 5 mln. dolarów dla wyróżnionego powiększona może być o 200 tys. rocznie (przez 10 lat) na cel wskazany przez laureata. W strukturze samego indeksu jak i zasad przyznawania nagrody widoczna jest troska o długoterminowy wymiar ich oddziaływania.
Samokontrola i współpraca w wypracowywaniu standardów
Ibrahim Index powstał niezależnie od zainicjowanego w 2003 roku African Peer Review Mechanism (APRM), nowatorskiego mechanizmu wypracowanego w ramach międzyrządowego Nowego Partnerstwa dla Rozwoju Afryki (NEPAD). Państwa które przystąpią do APRM poddadzą się cyklicznym dobrowolnym przeglądom rzeczywistości w czterech sektorach: Demokracja i Dobre Zarządzanie Polityczne; Zarządzanie Ekonomiczne; Dobre Praktyki w Tworzeniu Ram dla Funkcjonowania Biznesu (corporate governance); Rozwój Społeczno-Ekonimiczny. Bazowy kwestionariusz [xx] wypełniany przez badane państwo składa się z 58 pytań i 183 wskaźników obejmujących bardzo szeroki zakres zagadnień. APRM zaprojektowany jest jako pięciostopniowy proces, w którym: państwa samodzielnie oraz sekretariat APR "z zewnątrz" równolegle dokonują rewizji polityki państwa w w/wym. dziedzinach, następnie misja APR na miejscu przeprowadza szerokie konsultacje i badania nad zidentyfikowanymi (przez zestawienie raportów wewnętrznego i zewnętrznego) problemami wśród zainteresowanych stron i społeczeństwa obywatelskiego, oraz przekazuje swoje wnioski rządowi dla poprawienia przedstawianego przezeń Planu Działania. Końcowy Raport (podsumowujący powyższe kroki) oceniany jest przez głowy państw uczestniczących w APR, po czym jest prezentowany i przekazywany afrykańskim instytucjom. African Peer Review Mechanism, który opiera się na zasadzie współdziałania rządów, społeczeństwa obywatelskiego i forów międzynarodowych w identyfikowaniu luk w dobrych rządach i wypracowywaniu (oraz realizowaniu) rozwiązań, uważany jest za jeden z najambitniejszych programów wypracowanych przez afrykańskich liderów, zaś doświadczenia pierwszych państw poddanych procesowi są szeroko komentowane i analizowane. Dla państw takich jak Ghana, APRM staje się głównym mechanizmem w budowaniu zaufania do instytucji publicznych i do państwa jako miejsca przyciągającego inwestycje [xxi]. Wewnątrzafrykański wymiar APRM znajduje też odzwierciedlenie w nacisku, jaki położyli jego twórcy w strukturę jego finansowania - fundusze mają pochodzić ze źródeł afrykańskich.
Media
Możliwość dotarcia do samego sedna problemów, zwrócenie uwagi na zagadnienia symboliczne, reprezentatywne dla caÅ‚ego kontynentu to zadanie realizowane przez afrykaÅ„skie lub zwiÄ…zane z AfrykÄ… nowoczesne media, których rozwój w ostatnich latach jest bardzo wyraźny. Na szczególnÄ… uwagÄ™ zasÅ‚uguje pochodzÄ…cy ze Sierra Leone reporter Sorious Samura, który zasÅ‚ynÄ…Å‚ wstrzÄ…sajÄ…cym i wnikliwym reportażem z wojny domowej w tym paÅ„stwie, później zmontowanym w dokument "Cry Freetown" (1999), który przyniósÅ‚ mu miÄ™dzynarodowy prestiż i status czÅ‚owieka-instytucji, bardzo pomocny w odważnym podejmowaniu kontrowersyjnych tematów. W ramach platformy Insight News TV wyprodukowaÅ‚ seriÄ™ filmów dokumentalnych, m. in. "Addicted to Aid" prezentujÄ…cy rzeczywistość zależnoÅ›ci od pomocy zewnÄ™trznej, czy seriÄ™ "Living With…" ukazujÄ…cy od wewnÄ…trz m. in. sytuacjÄ™ nielegalnych migrantów zmierzajÄ…cych do Europy [xxii], problem zakorzenionej akceptacji spoÅ‚ecznej dla korupcji [xxiii], czy rzeczywiste warunki życia uchodźców [xxiv]. Zaangażowane dziennikarstwo Samury staje siÄ™ wyznacznikiem standardów w zgÅ‚Ä™bianiu tematu, docierania do niedostÄ™pnych dla zachodnich mediów miejsc i historii, wcielania siÄ™ w role bohaterów reportaży (przez mieszkanie w obozie uchodźców czy rzeczywiste przemierzanie szlaku imigranckiego). Poważny wpÅ‚yw na dziennikarskie analizy problematyki afrykaÅ„skiej ma rozwój sieci TV Al-Jazeera, która bÄ™dÄ…c pierwszym globalnym gÅ‚osem "biednego poÅ‚udnia" z wszystkimi tego konsekwencjami jest traktowana przez odbiorców w Afryce jako medium w dużym stopniu "wÅ‚asne", co daje jej dziennikarzom nieznane wczeÅ›niej możliwoÅ›ci docierania do niedostÄ™pnej wczeÅ›niej medialnie tematyki. Reportaże produkowane przez dziennikarzy współpracujÄ…cych z Al-Jazeera dostÄ™pne powszechnie poprzez telewizjÄ™ satelitarnÄ… i internetowy serwis youtube (np. cykl "Africa Uncovered" [xxv] z 2008 roku czy pionierskie reportaże z udziaÅ‚em bezpoÅ›rednich stron konfliktów w Somalii, Darfurze, etiopskim Ogadenie i innych) wprowadzajÄ… nowÄ… jakość w rozprzestrzenianiu informacji "z pierwszej rÄ™ki".
Rozwój mediów afrykańskich w internecie dobrze obrazuje serwis AllAfrica Global Media [xxvi], prowadzący witrynę AllAfrica.com, będącą obecnie jednym z największych pod względem publikowanych tekstów mediów informacyjnych, gromadzącym szerokie spektrum wiadomości na podstawie umów z ponad 130 afrykańskimi redakcjami, agencjami informacyjnymi i ośrodkami badawczymi. Poza serwisem AllAfrica.com grupa prowadzi fundację sponsorującą stypendium Charlayne Hunter-Gault Fellowship dla afrykańskich kobiet-dziennikarzy, czy witryny tematyczne sustainableafrica.org i PeaceAfrica.net będące forami dla organizacji zajmujących się zrównoważonym rozwojem i pokojem na kontynencie. Szybki postęp w dostępie do informacji jak i rozwój samych mediów przyczynia się do upowszechnienia debaty o kierunkach rozwoju, jakości rządów i stanu wolności w państwach Afryki.
Ośrodki badawcze
Poza powszechnie dostępnymi mediami informacyjnymi dużą rolę w kształtowaniu rzeczywistości politycznej odgrywają ośrodki akademickie i analityczne. Południowoafrykański Institute for Security Studies [xxvii], powstały jako regionalny ośrodek analityczny dla spraw bezpieczeństwa publicznego, w latach 2005-2006 rozszerzył działalność na cały kontynent (z biurami w Etiopii, Kenii i planowanym na Wybrzeżu Kości Słoniowej), i w ostatnich latach nabrał oblicza łączącego niezależny think-tank z agencją wsparcia technicznego wcielania w życie strategicznych projektów. Jego kwartalnik "African Security Review" [xxviii] należy do najbardziej wnikliwych w analizowaniu zagadnień bezpieczeństwa publicznego, relacji cywilno-wojskowych, kontroli transferu broni i zbliżonych. Zlokalizowany w Ghanie IMANI Center for Policy and Education [xxix], ze swoim odideologizowanym i bardzo wyraźnie wolnorynkowym podejściem uhonorowany został niedawno nagrodą Antony & Dorian Fisher Award jako ośrodek, którego wpływ sprawia, że debata o strategiach politycznych nie jest zdominowana przez kręgi wewnątrzrządowe. Dyrektor IMANI, Franklin Cudjoe jest jednym z częściej cytowanych afrykańskich publicystów, kieruje zarazem redakcją ośrodka wydawniczego AfricanLiberty.org.
Wyspecjalizowany w tematyce zapobiegania, zarządzania i rozwiązywania konfliktów Centre for Conflict Resolution [xxx], ośrodek uniwersytetu w Cape Town (RPA) uznawany jest w rankingu Foreign Policy za najbardziej wpływowy afrykański think-tank [xxxi].
Do niezależnych oddolnych grup trzeciego sektora wywierających skuteczną presję na twórców afrykańskiej polityki międzynarodowej dołączyć warto powołaną w Nigrze w 2003 roku Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples' Rights [xxxii], zrzeszającą obecnie ponad 350 organizacji pozarządowych i członków indywidualnych. Działalność koalicji na poziomie Unii Afrykańskiej miała wpływ na wejście w życie w 2004 roku protokołu o ustanowieniu Afrykańskiego Trybunału Praw Człowieka i Ludów (z 1998 roku), powołaniu sędziów i rozpoczęciu jego działalności w oparciu o szeroki mandat. Obecnie, gdy dobiega końca proces ratyfikacji statusu nowego Afrykańskiego Trybunału Sprawiedliwości i Praw Człowieka integrującego rozproszone dotąd sądownictwo Unii koalicja prowadzi kampanię na rzecz zachowania możliwości bezpośredniego wniesienia sprawy do trybunału przez osoby indywidualne i organizacje pozarządowe.
Zarysowany tu przegląd wybranych zjawisk świadczy zarówno o wyraźnych w ostatnich latach osiągnięciach afrykańskich instytucji międzyrządowych we wpływaniu na praktykę polityczną państw kontynentu, jak i postępującej aktywizacji oddolnych grup społeczeństwa obywatelskiego w kształtowaniu rzeczywistości politycznej, społecznej i ekonomicznej Afryki.
* * * * *
*** Jędrzej Czerep - ekspert Fundacji im. Kazimierza Pułaskiego, niezależny badacz specjalizujący się w problematyce Republiki Białorusi, Afryki Subsaharyjskiej, oraz relacji śródziemnomorskich. Absolwent międzynarodowego, interdyscyplinarnego programu studiów podyplomowych Master in Euro-Mediterranean Affairs prowadzonego wspólnie przez sieć 16 uniwersytetów z 7 państw południa Europy, Północnej Afryki i Bliskiego Wschodu, łączącego nauki polityczne, ekonomię i studia międzykulturowe (2007). Współpracował w ostatnich latach m.in. z brukselską organizacją lobbingową Culture Action Europe i globalną siecią telewizyjną Al.-Jazeera English. Pasjonuje się przeobrażeniami regionów o własnej niepowtarzalnej specyfice, rzadko podejmowanej przez zachodnio-centryczne media. Jego uwagę przyciąga tematyka pozornie peryferyjna, podlegająca jednak dynamicznym przemianom, stanowiącym praktyczne przełożenie dialogu międzykulturowego na poziom idei. Uważa, że świat nie zginie, co więcej - staje się coraz ciekawszy.
[i] Jakkie Cilliers, 'Towards the African Union', "African Security Review" Vol 10 No 2, 2001.
[ii] AHG/Dec. 142 (XXXV), Assembly of Heads of State and Government, Thirty-Fifth Ordinary Session of OAU / Third Ordinary Session of AEC, 12-14.07.1999 AHG/Decl. 1-2 (XXXV), Algiers.
[iii] "Declaration on the Framework for an OAU Response to Unconstitutional Changes of Government" AHG/Decl.5 (XXXVI) 2000, Assembly of Heads of State and Government, Thirty-sixth Ordinary Session of OAU, 10 - 12.07.2000, Lomé.
[iv] "Protocol Relating to the Establishment of the Peace and Security Council of the African Union", 9.07. 2002, Durban.
[v] "African Charter on Democracy, Elections and Governance", 30.01.2007, Addis Ababa.
[vi] Zob.: http://www.irinn ws.org/R port.aspx?R portId=79735, "Mauretania: Overview of Pressures Leasing to Military Coup", IRIN NEWS, 08.08.2008.
[vii] Zob.: http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7796902.stm, "Military seizes power in Guinea", BBC News Africa, 23.12.2008.
[viii] Communique Of The 163rd Meeting Of The Peace And Security Council of the African Union
22.12.2008, Addis Ababa; Communique Of The 164th Meeting Of The Peace And Security Council of the African Union, 24.12.2008, Addis Ababa.
[ix] Zob.: http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7823694.stm, "Mauritanian junta pledges polls", BBC News Africa, 12.01.2009.
[x] See: http://afryka.org/?showNewsPlus=3933 , "Mauretania: Odchodzi, bo chce być prezydentem", Afryka.org , 12.04.2009
[xi] Zob.: http://www.irinnew.org/Report.a px?ReportId=83554 , "Guinea: Junta ready to pave way for civilian rule?", IRIN NEWS, 19.03.2009.
[xii] Zob.: http://www.magharebia.com/cocoon/awi/xhtml1/en_GB/features/awi/features/2009/03/25/feature-01 , Mohamed Yahya Ould Abdel Wedoud, "Mauritanian political crisis deepens", Maghrebia, 25.03.2009.
[xiii] Zob.: http://www.magharebia.com/cocoon/awi/xhtml1/en_GB/features/awi/features/2009/03/12/feature-02, Mohamed Yahya Ould Abdel Wedoud, "Kadhafi offers support for Mauritanian reling council", Maghrebia, 12.03.2009.
[xiv] Zob.: http://www.voanews.com/english/archive/2009-03/2009-03-03-voa8.cfm?moddate=2009-03-03, James Butty, "ECOWAS Sends Delegation to Guinea-Bissau Following President's Assassination", VOA News, 03.03.2009.
[xv] Zob.: http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=83239, "Assassination severe blow to civilian power", IRIN NEWS, 02.03.2009.
[xvi] Zob.: http://allafrica.com/stories/200904300782.html, "Madagascar: South Africa Warns Ousted Leader", AllAfrica, 30.04.2009.
[xvii] Zob.: http://www.eisa.org.za/EISA/about.htm
[xviii] Zob.: http://www.moibrahimfoundation.org/
[xix] Zob.: http://www.moibrahimfoundation.org/index-2008/mediacentre/20_10_2008.asp, "Winner announcement of Ibrahim Prize for Achievement in African Leadership, 2008", London, 20.10.2008.
[xx] Zob.: www.nepad.org/2005/files/documents/156.pdf, "Country Self-Assessment for the African Peer Review Mechanism".
[xxi] Ross Herbert and Steven Gruzd, "The African Peer Review Mechanism: Lessons from the Pioneers", South African Institute of International Affairs, March 2008.
[xxii] "Living with Illegals", dir. Sorious Samura, Insight News TV.
[xxiii] "Living with Corruption", dir. Sorious Samura, Insight News TV.
[xxiv] "Living with Refugees", dir. Sorious Samura, Insight News TV.
[xxv] Zob.: http://www.youtube.com/watch?v=3S8hvSb8QF4&feature=PlayList&p=527D191E477A38C9&index=0&playnext=1
[xxvi] Zob.: http://allafrica.com/whoweare.html
[xxvii] Zob.: http://www.iss.co.za/
[xxviii] Zob.: http://www.iss.co.za/index.php?link_id=3&slink_id=103&link_type=12&slink_type=12&tmpl_id=3
[xxix] Zob.: http://www.imanighana.com/
[xxx] Zob.: http://www.ccrweb.ccr.uct.ac.za/
[xxxi] Zob.: http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4598&page=3
[xxxii] Zob.: http://www.africancourtcoalition.org/
| |
| |