Samostanowienie a integralność terytorialna: konsekwencje niepodległości Kosowa

menu:

Alicja Curanović Instytut Stosunków Międzynarodowych UW 2008-01-04 19:42:19

     Wielu obserwatorów sceny międzynarodowej w pierwszych tygodniach 2008 roku oczekuje podjęcia zdecydowanych kroków przez Prisztinę, włącznie z jednostronnym ogłoszeniem niepodległości Kosowa. Terytorium o powierzchni 11 tysięcy kilometrów kwadratowych, zamieszkane przez około dwa miliony ludzi, pozostaje formalnie częścią Serbii, jednak na mocy rezolucji 1244 Rady Bezpieczeństwa NZ z 10 czerwca 1999 roku jest administrowane przez ONZ w ramach misji UNMIK. Przez kolejne siedem lat Kosowo nabyło atrybuty samodzielności – funkcjonuje odrębna waluta (euro zamiast serbskiego dinara), dominuje język albański, w miejscach publicznych widoczna jest flaga albańska (dwugłowy czarny orzeł na czerwonym tle) itd. Doświadczywszy faktycznej niezależności Prisztina odrzuca możliwość powrotu pod zwierzchnictwo Belgradu - Albańczycy (Kosowarzy), którzy stanowią ponad 90% ludności, domagają się pełnej niepodległości. Z kolei Serbowie, dla których Kosowo ma znaczenie szczególne [1], wykluczają ten wariant. Większość obywateli Serbii w referendum w 2006 roku poparło zmiany w konstytucji, między innymi zapis w preambule uznający Kosowo za integralną część państwa serbskiego. Belgrad proponuje przyznanie obszarowi bardzo szerokiej autonomii. Sprzeczne stanowiska dwóch stron były przyczyną fiaska trwających sto dni wiedeńskich negocjacji zakończonych 10 grudnia 2007 roku.
     Pozostała jednak propozycja uregulowania statusu Kosowa, tzw. Kosovo Status Settlement, przedstawiona w marcu 2007 roku przez Specjalnego Wysłannika NZ w Kosowie – Martti Ahtisaariego. Fiński dyplomata opowiedział się za niepodległym Kosowem funkcjonującym w oparciu o dwie zasady: wieloetniczności i decentralizacji. W suwerennym Kosowie szczególną pozycję miałyby mniejszości etniczne – przede wszystkim Serbowie, ale także Romowie, Bośniacy, Aszkali, Turcy, m.in. mieliby prawo do nauki we własnym języku, używania własnych symboli narodowych, alfabetu (Serbowie posługują się cyrylicą), ponadto przedstawiciele mniejszości mieliby zagwarantowany udział w sprawowaniu władzy – w 120-osobowym organie ustawodawczym 20 miejsc byłoby zarezerwowanych dla Serbów, a 10 dla pozostałych niealbańskich wspólnot, w każdym rządzie powinno znaleźć się dwóch niealbańskich ministrów, w tym jeden serbski, 15% składu Sądy Najwyższego byłoby zarezerwowanych dla reprezentantów mniejszości, niealbańczycy mieliby zagwarantowany udział w policji i służbie cywilnej, Serbska Cerkiew Prawosławna cieszyłaby się uprzywilejowanym statusem. Większość propozycji składających się na tak zwany Plan Ahtisaariego miałaby się znaleźć w Konstytucji Kosowa opracowanej przez specjalną 21-osobową komisję, w której zasiadłoby trzech Serbów oraz trzech przedstawicieli pozostałych mniejszości. Niepodległe Kosowo miałoby atrybuty suwerennego podmiotu prawa międzynarodowego – zdolność do zawierania umów międzynarodowych, przystępowania do organizacji, posiadałoby symbole państwowe, tym niemniej przez pierwsze lata byłoby nadzorowane przez ONZ, NATO i UE.
     Plan Ahtisaariego podzielił „społeczność międzynarodową”. Konsekwencje ewentualnej suwerenności Kosowa można analizować na kilku płaszczyznach. Jednostronne ogłoszenie niepodległości przez rząd Hashima Ta�i (premiera Kosowa) z pewnością nie zostanie uznane przez Belgrad. Przewidywalny wzrost nastrojów nacjonalistycznych w społeczeństwie serbskim umocni rządy prawicowych radykałów z partii Woislawa Šešelja, którzy w grudniu 2007 roku zapowiedzieli zerwanie współpracy z Unią Europejską i NATO, jeżeli instytucje uznają niepodległość Kosowa. W ten sposób legnie w gruzach koncepcja Brukseli i Waszyngtonu zakładająca trwałą stabilizację Bałkanów poprzez integrację państw regionu z dwoma strukturami: europejską i euroatlantycką. Miękkie podbrzusze Europy pozostanie w szarej strefie bezpieczeństwa.
     Razem z niepodległością Kosowa wraca obawa państw sąsiednich o rewitalizację idei Wielkiej Albanii. Dotyczy to nie tylko ewentualnego połączenia Kosowa z Albanią, ale również rozbudzenia nastrojów separatystycznych wśród mniejszości albańskiej w Czarnogórze i Macedonii (w Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii w 2001 roku doszło do walk między Albańczykami i ludnością słowiańską). Zgodnie z Planem Ahtisaariego kres podobnym obawom powinien położyć zapis w Konstytucji Kosowa o rezygnacji władz nowopowstałego państwa z jakichkolwiek roszczeń terytorialnych.
     Konsekwencje niepodległości Kosowa zdecydowanie wykraczają poza region Bałkanów. Na szali ważą się dwie istotne zasady prawa międzynarodowego: prawo do samostanowienia contra integralność terytorialna. Powstanie państwa kosowskiego wbrew suwerennej władzy sprawowanej na danym obszarze przez Serbię z woli grupy etnicznej, która w całym państwie serbskim stanowi zdecydowana mniejszość, jest przez wiele krajów postrzegane jako groźny precedens. Takie stanowisko prezentuje tradycyjny, bliski sprzymierzeniec Belgradu – Moskwa. Rosja zapowiada zawetowanie rezolucji Rady Bezpieczeństwa dotyczącej niepodległości Kosowa i jako alternatywę dla planu Ahtisaariego proponuje powrócenie do serbsko-kosowskich negocjacji. Konsekwentnie Moskwa straszy Unię Europejską wizją fragmentaryzacji wieloetnicznych państw suwerennych (przypadek Hiszpanii) oraz rozbudzeniem zamrożonych konfliktów, m.in. w Abchazji, Osetii Południowej czy Naddniestrzu [2]. W swoich obawach Rosja nie jest odosobniona. Podobne stanowisko ze zrozumiałych względów przyjmują mocarstwa wieloetniczne, przede wszystkim Indie (problem Kaszmiru, separatyzm Sikhów) i Chiny (problem Ujgurów).
     Niepodległość Kosowa niezmiennie popierają Amerykanie, którzy liczą na wzmocnienie swoich wpływów na Bałkanach. Waszyngton odrzuca tezę Moskwy o ”tworzeniu niebezpiecznego precedensu”, argumentując, że przypadek Kosowa chociażby ze względu na administrację ONZ jest unikalny.
     Unia Europejska wobec kwestii statusu Kosowa jest podzielona. Borykająca się z ruchami separatystycznymi Hiszpania oraz sympatyzujące z Rosją i Serbią państwa – Grecja, Cypr, Rumunia i Słowacja sprzeciwiają się niepodległości spornego terytorium. Jednak większość członków UE, w tym Wielka Brytania, Niemcy, Włochy czy Szwecja popierają główne założenia Planu Ahtisaariego.
     Ani postawa UE ani Federacji Rosyjskiej nie jest jednak jednoznaczna. Unia Europejska, która dzięki traktatowi niedawno podpisanemu w Lizbonie wzmocniła swoją pozycję na arenie międzynarodowej, chciałaby uniknąć rozłamu i zamanifestować jedność państw członkowskich w sprawie Kosowa. Z punktu widzenia Brukseli szczególnie niepożądaną byłaby sytuacja, w której jednostronnie ogłoszona niepodległość Kosowa zostałaby odrzucona przez ONZ. Nie należy się także spodziewać, by Rosja po ewentualnym uznaniu niepodległości Kosowa przez kraje europejskie, zaczęła aktywnie popierać suwerenność Abchazji czy Naddniestrza, ponieważ tym samym ryzykowałaby destabilizację Kaukazu i prawdopodobny wzrost napięcia w Czeczenii, Inguszetii czy Dagestanie.
     Wszystkie strony rozumieją, że status spornego terytorium musi zostać ostatecznie uregulowany. Pojawiają się głosy, że przyznanie prawa do samostanowienia mniejszościom etnicznym zamieszkującym zwarcie obszar danego państwa nie gwarantuje trwałego pokoju, szczególnie na Bałkanach, gdzie Bośnia i Hercegowina – państwo w zamyśle wieloetniczne i zdecentralizowane – nie może funkcjonować bez wsparcia ONZ i UE. Być może rozwiązaniem jest wypracowanie nowej formuły autonomii z pewnymi atrybutami suwerenności, na przykład z możliwością zawierania umów z innymi podmiotami (casus niemieckich landów).

[1] Kosowo w mitologii serbskiej ma rangę Jeruzalem, ziemi uświęconej krwią obrońców wiary chrześcijańskiej poległych w bitwie przeciw Turkom osmańskim na Kosowym Polu w 1389 roku, jest miejscem istotnym zwłaszcza dla Serbskiej Cerkwi Prawosławnej, do której należą średniowieczne klasztory założone przez narodowego patrona Serbii – św. Sawę.
[2] Nieuznawane przez „społeczność międzynarodową” władze „zbuntowanych” terytoriów przeprowadziły w 2006 roku referenda za niepodległością: Naddniestrze w październiku, a Osetia Południowa w listopadzie. Przy bardzo wysokiej frekwencji zdecydowana większość ludności poparła ustanowienie odrębnego państwa.

Chcesz być informowany o zmianach i nowościach na stronie? Chcesz być na bieżąco w politycznej sytuacji międzynarodowej? Zapisz się do naszego NEWSLETTERA!!! Kliknij tutaj >>