Program nuklearny w Iranie ma już prawie 60 lat. Dziś więc mało kto pamięta, że jego korzenie wywodzą się z zapoczątkowanej w latach 50-tych XX w. współpracy ze Stanami Zjednoczonymi w ramach amerykańskiego projektu "Atom dla Pokoju". Podjęta wówczas wymiana informacji i technologii w dziedzinie cywilnego wykorzystania energii jądrowej była niezwykle intratna dla obu graczy. USA umacniały swoje wpływy w regionie, a Iran realizował program modernizacji kraju. W świetle dzisiejszych spekulacji na temat potencjalnego amerykańsko-izraelskiego ataku militarnego na Iran informacje te brzmią co najmniej niepoważnie.

 

Dziś wywiady państw Zachodu starają się wytropić każdy ruch Iranu zbliżający go do budowy bomby atomowej. Od 2003 roku Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (MAEA) prowadzi wzmożony monitoring infrastruktury nuklearnej w Iranie i wbrew powszechnie panującej opinii o niskim stanie wiedzy na temat tego programu już tylko na podstawie raportów MAEA można scharakteryzować kilkanaście kluczowych obiektów. Są to przede wszystkim dwa największe centra badań nuklearnych - w Teheranie i Isfahanie. W stolicy Iranu prowadzi się prace nad laserową metodą rozdzielania izotopów uranu, służącą do jego wzbogacania. Ośrodek wyposażony jest w instalacje do obróbki rud uranu, które po dalszym przetworzeniu mogą służyć jako paliwo jądrowe. Ponadto znajdują się tam urządzenia do produkcji radioizotopów, które mogą być wykorzystywane do odzyskiwania plutonu z zużytego paliwa jądrowego. W Isfahanie znajduje się laboratorium badań nad uranem i fabryka produkcji paliwa jądrowego oraz zakład konwersji uranu, w którym od marca 2004 do marca 2009 roku przetworzono 366 ton rud uranu do postaci sześciofluorka uranu. Zakład ten zapewnia dostawy dwutlenku uranu jako paliwa jądrowego do reaktora w Arak oraz wspomnianego wcześniej sześciofluorka uranu do zakładu wzbogacania w Natanz. Są to dwa kolejne bardzo ważne punkty na mapie nuklearnej Iranu. O ile w przypadku reaktora w Arak analiza zdjęć satelitarnych wykazuje, iż działalność tego obiektu jest prawdopodobnie zawieszona, o tyle w zakładzie w Natanz potwierdzono podczas kontroli ślady uranu wzbogaconego do 70%. Jednak rząd w Teheranie twierdzi, że obiekty te mają wyłącznie charakter cywilny. Działalność w Natanz bez wątpienia obejmuje wzbogacanie uranu, ale liczba wirówek i poziom wzbogacania nie są dokładnie zbadane i ostatecznie określone. Według byłego szefa Irańskiej Agencji do Spraw Atomistyki Gholama Rezy Aghazadeha w zakładzie wzbogacania paliwa w Natanz do kwietnia 2009 roku zainstalowanych zostało około 7 000 wirówek. Amerykańskie źródła donoszą, że zakład jest w stanie pomieścić 50 000 wirówek, które mogą wyprodukować wystarczającą ilość materiału do produkcji 20 broni atomowych rocznie. Do tej układanki wystarczy dołożyć nowo otwartą elektrownię jądrową w Bandar-e Buszehr (której budowę notabene rozpoczynała niemiecka firma Kraftwerk Union) oraz zakład wzbogacania uranu w Kom.

 

Każdy z tych obiektów może stać się celem potencjalnego ataku bombowego. Każdy z nich stanowi o integralności systemu i jest owocem wieloletnich prac, które niewątpliwie wymagały ogromnych nakładów finansowych do ich realizacji i zostały wypracowane na bazie współpracy, do której zapewne w dzisiejszych czasach już nie doszłoby ponownie. Zniszczenie nawet części z tych obiektów spowoduje destabilizację i zatrzyma irański program nuklearny na dłuższy okres czasu. Nie bądźmy jednak naiwni. To nie brak rozeznania blokuje atak militarny na Iran. Zasadniczym w tej kwestii może okazać się aspekt przestrzennego rozmieszczenia obiektów nuklearnych w Iranie, jako klucz do rozważań o zagrożeniu i konsekwencjach ataku na to państwo.

 

Irańskie instalacje nuklearne zlokalizowane są głównie w korytarzu ciągnącym się od Morza Kaspijskiego na północy do Zatoki Perskiej na południu. Jak się okazuje, są to najlepiej rozwinięte obszary w tym kraju, a lokalizacja obiektów jądrowych w ich obrębie może wynikać z kilku różnych przyczyn. Po pierwsze obszary te są zamieszkiwane i pozostają pod kontrolą dominującej grupy etnicznej w Iranie. Należy pamiętać, że Persowie stanowią (w zależności od źródeł) od 51% do 65% społeczeństwa irańskiego, ale druga co do wielkości grupa etniczna, jaką są Azerowie, stanowi aż 25% społeczeństwa. To jednak w rękach Persów skupiona jest władza rządowa i decyzyjność co do kierunków rozwoju polityki krajowej i międzynarodowej. Dlatego, aby obiekty nuklearne pozostawały pod ścisłą kontrolą władz, lokalizowane są właśnie w tych miejscach. Nie dziwi więc fakt, że omawiane obszary charakteryzują się niską liczba wyznawców religii niemuzułmańskich (bahaizmu, chrześcijaństwa, judaizmu czy zoroastryzmu). Obiekty jądrowe rozmieszczane są na obszarach dobrze rozwiniętych o wysokiej gęstości zaludnienia, co wydaje się być zasadnicze dla podejmowania decyzji o ataku militarnym na te instalacje. Analiza gęstości zaludnienia w irańskich miastach ujawnia dysproporcje między zachodem, o dużej liczbie miast zlokalizowanych w niedalekiej odległości od siebie, a wschodem kraju, gdzie oprócz Meszhedu (druga co do wielkości aglomeracja w Iranie) i Zahedanu osadnictwo miejskie jest rzadkie. Gęstość zaludnienia w zachodnich częściach kraju dochodzi niekiedy do 6890 os/km² (dla porównania gęstość zaludnienia w Warszawie wynosi około 3300 os/km²). Niszczenie tak zlokalizowanych obiektów stanowiłoby ogromne zagrożenie dla życia ludności cywilnej i najprawdopodobniej spotkałoby się ze stanowczą dezaprobatą opinii międzynarodowej. Warto przytoczyć w tym miejscu przykład umieszczenia zakładu wzbogacania uranu pod Kom - świętym miastem szyitów. Uświadomienie sobie rangi tego miejsca jest kluczowe dla zrozumienia skutków potencjalnego ataku na to miejsce, które by oznaczało nie tyle zaatakowanie Iranu jako państwa, ale godziłoby w cały świat islamu. Przyjęta przez Iran koncepcja rozwijania programu na obszarach gęsto zaludnionych, gdzie obiekty budowane są nie tylko na obrzeżach miast, ale nierzadko także w ich obrębie, oznacza w przypadku ataku militarnego ze strony Zachodu przyjęcie na siebie odpowiedzialności za narażenie życia i zdrowia mieszkańców. Niebezpieczeństwo związane jest głównie z rudami uranu i sześciofluorkiem uranu produkowanymi, przetrzymywanymi lub wykorzystywanymi chociażby w zakładach w Isfahanie, Teheranie czy w Natanz. Uwolniony do atmosfery UF₆ w kontakcie z powietrzem przechodzi w fluorowodór, bardzo toksyczny związek powodujący silne oparzenia skóry. Przedostanie się do atmosfery rud uranu może również być zagrożeniem dla mieszkańców, powodując uszkodzenia organów wewnętrznych, głównie nerek oraz zwiększając ryzyko zachorowalności na raka i występowanie wad genetycznych.

 

Niezależnie od charakteru irańskiego programu jądrowego, militarnego czy cywilnego, obecność infrastruktury nuklearnej w regionie Bliskiego Wschodu jest realnym zagrożeniem dla ludności, tak w kontekście działań wojennych, awarii, jak i w szerzących się antagonistycznych postawach sąsiadujących ze sobą na Bliskim Wschodzie państw. Atak bombowy niewątpliwie sparaliżowałby ten program, ale czy cena tego typu działań nie jest jednak zbyt wysoka? Zarazem niepokojące jest również pytanie, jakie mogą czekać nas konsekwencje wynikające z zaniechania działań powstrzymujących rozwój technologii nuklearnych w Iranie?

 

Opis programu nuklearnego Iranu na naszej stronie:

http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Iran,problemy,Program_nuklearny

 

Artykuł napisany na podstawie pracy licencjackiej pod tytułem "Wybrane społeczno-gospodarcze aspekty lokalizacji obiektów nuklearnych w Iranie" obronionej w 2010 roku na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego

Rycina 1. Rozmieszczenie obiektów nuklearnych w Iranie, 2009 r.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Źródło: Opracowanie własne na podstawie Burger G., Goli A., Kowsari M., Taleghani M., 2005, s.45; Iran Map For Businessman & Tourist, 2006

Tabela 1. Obiekty nuklearne i ich lokalizacja, 2009 r.

Lokalizacja	Obiekty i związana z nimi działalność
Anarak	miejsce składowania zużytego paliwa jądrowego   kopalnia uranu
Arak	reaktor badawczy o mocy 40 MW na ciężką wodę  zakład produkcji ciężkiej wody
Ardakan	kopalnia uranu   zakład produkcji żółtego ciasta
Bandar-e Buszehr	elektrownia jądrowa (w budowie)   reaktor jądrowy
Bonab	infrastruktura do badań nad energią atomową
Darchowin	elektrownia jądrowa (w budowie)   reaktor ciśnieniowy o mocy 360 MW
Fasa/Rudan	prawdopodobny zakład konwersji uranu do postaci sześciofluorka uranu UF6   obiekty, które mogą być miejscem składowania pocisków rakietowych
Isfahan	laboratorium produkcji paliwa jądrowego   fabryka produkcji paliwa jądrowego (dwutlenku uranu UO2),   laboratorium chemicznych badań nad uranem   zakład konwersji uranu do postaci sześciofluorka uranu UF6   dwa reaktory   podejrzenie o produkowanie irańskich pocisków rakietowych
Jazd	zakład oczyszczania uranu   produkcja żółtego ciasta
Karadż	laboratorium do mierzenia dawek promieniowania   rolnicze laboratorium radiochemiczne   najprawdopodobniej znajdują się tam urządzenia do wzbogacania uranu
Kom	zakład wzbogacania uranu
Laszkar Abad	fabryka laserowego wzbogacania uranu
Moallem Kaledża	niedoszła lokalizacja reaktora badawczego
Natanz	eksperymentalny zakład wzbogacania paliwa jądrowego   zakład wzbogacania paliwa na komercyjną skalę
Neka	niedoszła budowa elektrowni jądrowej
Sagand	kopalnia uranu
Teheran	reaktor badawczy o mocy 5 MW   Departament Badawczy imienia Jar Ibn Hayana prowadzący badania nad cyklem paliwa jądrowego   badania nad laserową metodą rozdzielania izotopów uranu   instalacje do obróbki rud uranu (zdolne do produkowania tak zwanego żółtego ciasta)   instalacje do produkcji radioizotopów   produkcja polonu-210   firma elektryczna Kalaje - centrum projektowania i testowania wirówek   Centrum Badań Fizycznych w dzielnicy Lawisan-Szijan

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Źródło: opracowanie własne na podstawie Implementation of the NPT Safeguards Agreement and relevant provisions of Security Council resolutions 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008) and 1835 (2008) in the Islamic Republic of Iran, 19 February 2009, 28 August 2009, 16 November 2009, IAEA, Nuclear Facilities, b.r.w., The Nuclear Threat Initiative (NTI), Cordesman A., Al.-Rodhan K., 2006, Iranian Nuclear Weapons?, Center for Strategic and International Studies, Washington DC, Javedanfar M., Melman Y., 2007, Nuklearny Sfinks. Iran Mahmuda Ahmadinedżada, Prószyński i Spółka, Warszawa, Bolton J., 2004, Preventing Iran from Acquiring Nuclear Weapons. Remarks to the Hudson Institute, Hudson Institute, Washington DC, Hassan H., 2007, Iranian Nucler Sites, Congressional Research Service, Washington, DC