GENEZA KONFLIKTU

     Nagorny Karabach (lub Górski Karabach) jest niewielkim terytorium o powierzchni 4400 km. kw., które przeszło pod władanie rosyjskie z rąk perskich na mocy traktatów zawartych na początku XIX wieku. Podczas rewolucji w Rosji w 1905 roku doszło do pierwszych poważnych starć między ludnością ormiańską a muzułmańską w Karabachu. W maju 1918 roku, po upadku rosyjskiego caratu i po krótkim okresie istnienia Federacji Zakaukaskiej doszło do powstania niepodległej Armenii i Azerbejdżanu. Nastąpiły walki o przynależność Nagornego Karabachu, trwające do 1920 roku, kiedy na Zakaukaziu pojawiła się Armia Czerwona, szybko przejmując kontrolę nad Azerbejdżanem, Armenią i Gruzją. Pod koniec 1920 roku komitet rewolucyjny Azerbejdżanu uznał Nagorny Karabach oraz inne sporne regiony Zangezur i Nachiczewań za część Armenii, ale 5 lipca 1921 roku Kaukaskie Biuro KPR podjęło decyzję o przydzieleniu Nagornego Karabachu (zamieszkiwanego w tym czasie w około 95% przez Ormian) do Azerskiej Republiki Rad z szeroką autonomią. 7 lipca 1923 roku formalnie utworzono okręg autonomiczny Nagorny Karabach.
     Napięcia etniczne utrzymywały się jednak przez cały okres panowania radzieckiego, m.in. w 1964 i 1965 roku Ormianie z Karabachu wystosowali petycje z wnioskiem o przyłączenie do Armeńskiej SRR. Podczas władzy radzieckiej doszło do przesunięć ludności na dużą skalę, w wyniku czego procent ludności ormiańskiej w Nagornego Karabachu znacząco się obniżył.

ESKALACJA KONFLIKTU W LATACH 1988-94

     W styczniu 1988 roku 80 tysięcy Ormian z Nagornego Karabachu podpisało petycję w sprawie przyłączenia do Armenii. W związku z tym 20 lutego 1988 roku deputowani Nagornego Karabachu uchwalili rezolucję wzywającą władze radzieckie, Armeńską SRR i Azerską SRR o zaakceptowanie przyłączenia regionu do Armenii. Wywołało to pierwsze akty przemocy, m.in. pogrom Ormian w Sumgait pod koniec lutego. 23 marca 1988 roku wniosek deputowanych z Nagornego Karabachu został odrzucony przez Radę Najwyższą ZSRR, a 13 czerwca przez Radę Najwyższą Azerskiej SRR, ale 15 czerwca Rada Najwyższa Armeńskiej SRR jednomyślnie uchwaliła przyłączenie Nagornego Karabachu. Gdy konflikt stopniowo zaostrzał się, czego wyrazem była coraz większa liczba uchodźców opuszczających region, w grudniu 1988 roku Armenię nawiedziło katastrofalne trzęsienie ziemi. Władze radzieckie wykorzystały tę tragedię do przejęcia bezpośredniej kontroli nad Karabachem i aresztowania najbardziej znanych rzeczników unii z Armenią (tzw. Komitetu Karabachu), co tymczasowo uspokoiło sytuację.
     W listopadzie 1989 roku Moskwa zniosła rządy bezpośrednie nad Nagornym Karabachem, wobec czego 1 grudnia 1989 roku Rada Najwyższa Armeńskiej SRR i rada Nagornego Karabachu uchwaliły rezolucje o zjednoczeniu regionu z Armenią. Odtąd starcia zbrojne ulegały nasileniu, przynosząc coraz więcej ofiar śmiertelnych. Po ogłoszeniu niepodległości przez Azerbejdżan 30 sierpnia 1991 roku rada narodowa w Stepanakercie proklamowała 2 września niepodległą republikę Nagornego Karabachu. 26 listopada władze azerskie zniosły autonomię Nagornego Karabachu, po czym 10 grudnia w prowincji przeprowadzono referendum, w którym 99% głosujących opowiedziało się za niepodległością Nagornego Karabachu. 6 stycznia 1992 roku formalnie proklamowano powstanie niepodległej Republiki Nagornego Karabachu. Wybuchła otwarta wojna między Armenią a Azerbejdżanem, w której triumfowała Armenia. Jej wojska zajęły większość spornego terytorium oraz znaczne obszary przyległe należące do Azerbejdżanu, składające się na blisko 20% terytorium tego państwa. 5 maja 1994 roku w Biszkeku zawarto porozumienie rozejmowe (z mocą od 12 maja), obowiązujące do dnia dzisiejszego.
     W rezultacie walk i wzajemnych wysiedleń pojawiło się ponad milion uchodźców oraz osób wewnętrznie wysiedlonych (IDPs). Według ONZ ponad 500 tysięcy Azerów z Karabachu do dziś żyje w obozach w Azerbejdżanie w katastrofalnych warunkach, zaś ponad 200 tysięcy Ormian z Karabachu rezyduje w obozach dla uchodźców w Armenii. Pas oddielający Nagorny Karabach od Azerbejdżanu jest pokryty wielką ilością min przeciwpiechotnych.
     Nagorny Karabach zamieszkuje obecnie około 200 tysięcy osób, z czego 95% to Ormianie, a 5% mniejszości kurdyjskie, greckie i asyryjskie. Z Armenią Karabach połączony jest wąskim korytarzem Lachin, utworzonym podczas konfliktu i kontrolowanym przez wojska armeńskie. Republika jest ściśle powiązana z Armenią gospodarczo (istnieje swoboda przepływu ludności i handlu, używa się tej samej waluty), a także politycznie (pierwszy prezydent Nagornego Karabachu w latach 1994-97 Robert Koczarian jest obecnym prezydentem Armenii). Mimo posiadania własnych struktur władzy Nagorny Karabach nie uzyskał uznania międzynarodowego, nawet ze strony Armenii.

WYSIŁKI POKOJOWE

     Na obszarze konfliktu nie ma sił pokojowych, toteż Armenia i Azerbejdżan utrzymują wzdłuż granicy liczne siły wojskowe. Zdarzają się incydenty zbrojne, np. 4 września 2007 roku w rezultacie wymiany ognia zginęło 3 żołnierzy z Armenii i 2 z Azerbejdżanu. Jednak obie strony konfliktu deklarują chęć pokojowego uregulowania konfliktu, co pozwala na utrzymanie rozejmu w mocy.
     Rolę mediacyjną w konflikcie pełni utworzona w 1992 roku przez Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) Grupa z Mińska, w zamyśle początkowym mająca przygotować stałą konferencję pokojową, gdy jednak do niej nie doszło przekształcona w mechanizm roboczy. Od 1997 roku Grupie z Mińska przewodzą Rosja, USA i Francja. W latach 1997-98 Grupa opracowała 3 odrębne propozycje pokojowe, które zostały odrzucone za każdym razem przez którąś ze stron, m.in. Azerbejdżan odrzucił pomysł „wspólnego państwa” z Nagornym Karabachem posiadającym daleko posuniętą autonomię.
     W kwietniu 1999 roku na szczycie NATO w Waszyngtonie prezydenci Azerbejdżanu i Armenii Hejdar Alijew i Robert Koczarian podjęli dialog bezpośredni, którego kulminacją były spotkania w Paryżu w obecności prezydenta Francji Jacquesa Chiraca w marcu 2001 roku i w Key West na Florydzie w obecności sekretarza stanu USA Colina Powella w kwietniu 2001 roku. W toku rozmów rozważano m.in. plan opracowany w 1992 roku przez amerykańskiego dyplomatę Paula Goble’a, zakładający uznanie przez Azerbejdżan niepodległości Nagornego Karabachu i przekazanie Armenii korytarza Lachin w zamian za przekazanie przez Armenię Azerbejdżanowi pasa ziemi umożliwiającego dostęp do enklawy Nachiczewań. Dyskusje nie doprowadziły jednak do rozwiązania konfliktu, a ciężka choroba i w końcu śmierć Alijewa w grudniu 2003 roku spowolniła znacząco negocjacje.
     W celu ożywienia dialogu w kwietniu 2004 roku Grupa z Mińska zainicjowała serię spotkań ministrów spraw zagranicznych obu państw w Pradze - tzw. „proces praski.” W jego ramach wielokrotnie odbyły się spotkania Koczariana i prezydenta Azerbejdżanu Ilhama Alijewa, m.in. w Astanie w obecności prezydenta Rosji Władimira Putina we wrześniu 2004 roku, w Warszawie przy okazji szczytu Rady Europy w maju 2005 roku i we francuskim Rambouillet w lutym 2006 roku. Mimo trwania dialogu perspektywa znalezienia rozwiązania sporu o Nagorny Karabach wydaje się być odległa w świetle deklaracji mediatorów Grupy z Mińska z lipca 2004 roku, kiedy oświadczono, że nowe propozycje pokojowe nie będą formułowane, a odpowiedzialność za dalsze negocjacje spada na samych zainteresowanych.