Białoruś była od początku jedną z tych byłych republik radzieckich, które najbardziej były zainteresowane utrzymaniem bliskich więzi z Moskwą. W referendum 17 marca 1991 roku w sprawie utrzymania ZSRR w zreformowanej formie 83% Białorusinów opowiedziało się za tą propozycją, co było jednym z najsilniejszych głosów poparcia. 25 sierpnia 1991 roku Rada Najwyższa Białorusi ogłosiła niepodległość, ale gdy rozpad ZSRR stał się nieuchronny 8 grudnia 1991 roku przywódcy Białorusi, Rosji i Ukrainy, Stanisław Szuszkiewicz, Borys Jelcyn i Leonid Krawczuk podpisali w Puszczy Białowieskiej umowę o utworzeniu w miejsce dotychczasowego supermocarstwa Wspólnoty Niepodległych Państw (WNP), z siedzibą w Mińsku. Formalne nawiązanie stosunków dyplomatycznych między Białorusią a Rosją nastąpiło dopiero w czerwcu 1992 roku, ale już w lipcu oba państwa podpisały obszerny pakiet porozumień dotyczących współpracy w dziedzinach gospodarki i wojskowości.
Oddany idei neutralności Szuszkiewicz sprzeciwiał się podpisaniu przez Białoruś traktatu o bezpieczeństwie zbiorowym, zawartego 15 maja 1992 roku przez 6 państw poradzieckich, w tym Rosję, ale prorosyjsko nastawiony parlament w kwietniu 1993 roku poparł związanie się tym traktatem, ostatecznie wymuszając podpis Szuszkiewicza 3 stycznia 1994 roku. 26 stycznia Szuszkiewicz został odwołany przez parlament ze stanowiska szefa państwa, a jego następcą został zwolennik zbliżenia z Rosją Mieczysław Grib. 12 kwietnia 1994 roku szefowie rządów Białorusi i Rosji podpisali traktat o unii monetarnej.
Zdecydowanie opowiadający się za bliższymi stosunkami z Rosją Aleksander Łukaszenko zwyciężył w wyborach prezydenckich 10 lipca 1994 roku. 6 stycznia 1995 roku oba państwa podpisały w Mińsku porozumienie o unii celnej. 21-22 lutego 1995 roku prezydent Rosji Borys Jelcyn przebywał w Mińsku, gdzie podpisał z Łukaszenką traktat o przyjaźni, współpracy i dobrym sąsiedztwie oraz szereg innych porozumień, m.in. o wspólnej ochronie granic Białorusi oraz bezpłatnym użytkowaniu baz wojskowych w Białorusi przez rosyjską armię przez 25 lat. 14 maja Łukaszenko zorganizował referendum, w którym większością ponad 80% głosów zatwierdzono przywrócenie rosyjskiemu statusu języka urzędowego (konstytucja uchwalona w marcu 1994 roku przewidywała taki status tylko dla języka białoruskiego) oraz propozycję ściślejszej integracji gospodarczej z Rosją.
2 kwietnia 1996 roku Łukaszenko i Jelcyn spotkali się w Moskwie i podpisali układ powołujący stowarzyszenie suwerennych republik, przewidujący pogłębianie współpracy gospodarczej, politycznej, wojskowej i w zakresie polityki zagranicznej, który wywołał duże protesty publiczne na Białorusi. 2 kwietnia 1997 roku na kolejnym spotkaniu obu przywódców w Moskwie podpisano traktat o przekształceniu stowarzyszenia w Związek Białorusi i Rosji (ZBiR); statut związku został podpisany 23 maja. 2 listopada 1998 roku deputowani Zgromadzenia Parlamentarnego ZBiR postanowili o powołaniu parlamentu ZBiR, a 25 grudnia Łukaszenko i Jelcyn wydali na Kremlu deklarację zapowiadającą kontynuację jednoczenia obu państw. 8 grudnia 1999 roku obaj prezydenci podpisali w Moskwie układ o utworzeniu państwa związkowego przez Białoruś i Rosję; zakładał on integrację polityczną i walutową, ale w praktyce pozostał jedynie na papierze.
Centralną i niewyjaśnioną kwestią pozostawała istota integracji białorusko-rosyjskiej: czy unia byłaby tworzona przez Białoruś i Rosję jako partnerów równoprawnych, jak chciał Łukaszenko, czy też wielokrotnie większa, ludniejsza i potężniejsza gospodarczo i wojskowo Rosja byłaby partnerem dominującym, a Białoruś jej podporządkowanym. Nowy rosyjski prezydent Władimir Putin, którego głównym celem było zagwarantowanie integralności terytorialnej państwa i przywrócenie mu rangi wiodącego mocarstwa światowego, nie dopuszczał tej pierwszej koncepcji. Putin jako prezydent-elekt w kwietniu 2000 roku właśnie na Białoruś udał się ze swoją pierwszą zagraniczną wizytą roboczą, ale opowiadał się za wstrzemięźliwością w tworzeniu państwa związkowego, tak aby było one wypełnione rzeczywistą treścią, w przeciwieństwie do dotychczasowych umów. W sierpniu 2002 roku Putin przedstawił propozycję zjednoczenia obu państw na bazie Federacji Rosyjskiej, pod jedną konstytucją, jedną władzą ustawodawczą i prezydencką i jedną walutą, co wywołało oburzenie Łukaszenki, którzy zarzucił Putinowi próbę wcielenia Białorusi do Rosji jako jednego z wielu regionów.
Problemy w stosunkach dwustronnych zaczęły sprawiać kwestie rozliczeń za dostawy rosyjskiego gazu: w listopadzie 2002 roku i lutym 2004 roku Gazprom przejściowo odcinał dostawy surowca na Białoruś. Ten drugi kryzys, w środku mroźnej zimy, był szczególnie nieprzyjemny – Mińsk odwołał na konsultacje swojego ambasadora, a Łukaszenko zarzucił Moskwie „akt terroryzmu na najwyższym szczeblu.” Surowcowe spory stały się odtąd trwałą cechą stosunków dwustronnych. W drugiej połowie 2006 roku rosyjskie zamiary podniesienia ceny surowca ponownie doprowadziły do poważnych napięć; nowe porozumienie o dostawach gazu na Białoruś zostało osiągnięte 1 stycznia 2007 roku na pół godziny przed ostatecznym terminem, a Mińsk ostatecznie zaakceptował dwukrotną podwyżkę ceny. Parę dni później doszło do sporu o eksport ropy naftowej: rosyjski Transneft zatrzymał rurociąg „Przyjaźń” na 3 dni zarzucając białoruskim władzom odprowadzanie surowca przeznaczonego dla klientów europejskich oraz nałożenie nielegalnych opłat tranzytowych. Także w styczniu 2010 roku Rosja czasowo wstrzymała dostawy ropy naftowej po tym jak nie udało się na czas rozwiązać sporu co do warunków na rok 2010. W czerwcu 2010 roku Rosja zredukowała dostawy gazu w związku ze sporem o spłatę białoruskiego długu, sięgającego blisko 200 milionów dolarów.
W ostatnich latach wznowiona została idea tworzenia unii celnej Białorusi i Rosji – ale tym razem wspólnie z Kazachstanem. 6 października 2007 roku na szczycie Eurazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej w tadżyckim Duszanbe prezydenci tych 3 państw podpisali porozumienie zakładające utworzenie unii celnej w 2011 roku. 9 czerwca 2009 roku Putin, teraz premier Rosji, oświadczył, że państwa te będą ubiegać się o członkostwo w Światowej Organizacji Handlu (WTO) jako jeden blok stanowiący unię celną. Realizacja unii celnej nastręczała trudności – teoretycznie działająca od 1 stycznia 2010 roku, w praktyce do lipca tego roku musiała, ze względu na nieporozumienia z Mińskiem, czekać na deklarację wejścia w życie niezbędnego do jej funkcjonowania kodeksu celnego.
W okresie poprzedzającym zaplanowane na grudzień 2010 roku wybory prezydenckie na Białorusi stawało się coraz bardziej oczywiste, że Kreml wolałby by Łukaszenko został odsunięty od władzy. W lipcu rosyjska telewizja NTV nadała dokument przedstawiający Łukaszenkę jako prześladowcę przeciwników politycznych czerpiącego wzór z Hitlera i Stalina. W zamieszczonym 3 października wpisie na swoim wideoblogu prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew bardzo ostro skrytykował Łukaszenkę, zarzucając mu próbę utrzymania się przy władzy za pomocą kampanii wyborczej opartej o antyrosyjską retorykę; oskarżył też Łukaszenkę o niedotrzymanie obietnicy uznania niepodległości separatystycznych prowincji gruzińskich – Abchazji i Osetii Południowej.
Mimo wszystko, po zwycięstwie wyborczym Łukaszenki obie strony utrzymywały względnie normalne stosunki, tym bardziej, że marny stan białoruskiego budżetu powodował, iż to w Moskwie musiano poszukiwać wsparcia finansowego; w rezultacie 4 czerwca 2011 roku Eurazjatycka Wspólnota Gospodarcza podjęła decyzję o udzieleniu Białorusi pożyczki w wysokości 3 miliardów dolarów w ciągu najbliższych 3 lat, w zamian za co władze białoruskie zobowiązały się sprywatyzować majątek warty 7,5 miliarda dolarów. Reżim Łukaszenki wciąż bywał okazjonalnie krytykowany przez Moskwę, np. w maju rosyjskie ministerstwo spraw zagranicznych wezwało Mińsk do przyjęcia bardziej odpowiedzialnego podejścia do swoich zobowiązań w zakresie praw człowieka, wyrażając wątpliwości co do surowych wyroków wydanych wobec opozycjonistów. Jednak 18 listopada prezydenci Białorusi, Kazachstanu i Rosji podpisali na szczycie na Kremlu porozumienia przewidujące utworzenie przez te 3 państwa do 2015 roku Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej. 25 listopada Łukaszenko odwiedził Moskwę i spotkał się z Miedwiediewem na forum Rady Najwyższej Państwa Związkowego; ogłoszono wówczas, że od początku 2012 roku cena jaką Białoruś będzie płaciła za rosyjski gaz spadnie do 164 dolarów, zaś rosyjski Gazprom za 2,5 miliarda dolarów przejął pozostałe 50% udziałów w białoruskim Beltransgazie zarządzającym siecią rurociągów.
Nasze artykuły na temat stosunków Białoruś-Rosja:
Ku Eurazjatyckiej Unii Gospodarczej (Jędrzej Czerep, 26 grudnia 2011):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,1190,Ku_Euroazjatyckiej_Unii_Gospodarczej
Nord Stream może zmienić zasady gry dla Ukrainy, Białorusi (RFE/RL, 9 listopada 2011):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,1154,Nord_Stream_moze_zmienic_zasady_gry_dla_Ukrainy_Bialorusi
Na skraju katastrofy gospodarczej, Mińsk zwraca się ku Moskwie (Robert Coalson, 13 kwietnia 2011):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,969,Na_skraju_katastrofy_gospodarczej_Minsk_zwraca_sie_ku_Moskwie
Najdziwniejsze wybory na Białorusi – czynniki zewnętrzne (Uładzimir Padhoł i David Marples, 15 grudnia 2010):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,870,Najdziwniejsze_wybory_na_Bialorusi_czynniki_zewnetrzne
Białoruś a środkowoeuropejski system bezpieczeństwa dostaw ropy i gazu (Paweł Godlewski, 15 grudnia 2010):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,869,Bialorus_a_srodkowoeuropejski_system_bezpieczenstwa_dostaw_ropy_i_gazu
Perspektywy rozwoju stosunków rosyjsko-białoruskich (Piotr Maciążek, 24 października 2010):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,826,Perspektywy_rozwoju_stosunkow_rosyjsko-bialoruskich
Łukaszenko: nowy Juszczenko Rosji? (Michaił Zacharow, 24 października 2010):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,825,Lukaszenko_nowy_Juszczenko_Rosji
Czy Moskwa ma dość Łukaszenki? (Radio Free Europe/Radio Liberty, 21 lipca 2010):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,739,Czy_Moskwa_ma_dosc_Lukaszenki
Rosja, Ukraina, Białoruś i Mołdawia wobec wspólnej polityki obronnej WNP (Piotr Kuspys, 19 maja 2009):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,404,Rosja_Ukraina_Bialorus_i_Moldawia_wobec_wspolnej_polityki_obronnej_WNP
