KONFLIKT DO 1996 ROKU

     W chwili uzyskania niepodległości przez Burundi w 1962 roku stanowiące mniejszość plemię Tutsi uzyskało przewagę w strukturach władzy, ciesząc się już wcześniej poparciem kolonialnej administracji belgijskiej. Uprzywilejowana pozycja Tutsich uległa jeszcze większemu wzmocnieniu w 1965 roku, gdy po zwycięskich dla Hutu wyborach parlamentarnych król Mwambutsa IV (z plemienia Tutsi) powołał na premiera Leopolda Bihę, również Tutsi. Hutu wszczęli wówczas powstanie, które szybko upadło i otworzyło drogę do czystki w szeregach armii i innych instytucjach państwowych. Po nieudanym zamachu stanu Hutu w kwietniu 1972 roku doszło do wyjątkowo krwawych walk obu plemion, w których zginęło ponad 150 tysięcy osób, głównie Hutu; uważa się, że zabójstwa te spełniały definicję ludobójstwa. Podobna liczba Hutu uciekła wówczas do sąsiednich Rwandy, Zairu i Tanzanii.
     Nowy etap przemocy nastąpił po dojściu do władzy majora Pierre Buyoyi w wyniku zamachu stanu we wrześniu 1987 roku. Buyoya zamierzał włączyć Hutu w proces polityczny, jednak musiał spowolnić swoje plany pod naciskiem radykałów Tutsi, co budziło niezadowolenie Hutu. Coraz aktywniej działały ugrupowania zbrojne Hutu, takie jak istniejąca od 1980 roku Partia Wyzwolenia Ludności Hutu (Palipehutu), która w 1991 roku poprzez Siły Wyzwolenia Narodowego (FNL) podjęła otwartą walkę zbrojną.
     W plebiscycie 5 lutego 1991 roku przyjęta została karta jedności narodowej znosząca dyskryminację etniczną, a 9 marca 1992 roku Buyoya poddał pod referendum nową konstytucję, zakładającą przejście do systemu demokratycznego i zakazującą dzialałności politycznej na podstawie plemiennej. 1 czerwca 1993 roku odbyły się pierwsze wolne wybory prezydenckie, w których Buyoyę pokonał Melchior Ndadaye z plemienia Hutu, kandydat Frontu na rzecz Demokracji Burundi (Frodebu). Następnie Frodebu 29 czerwca zwyciężyło w wyborach parlamentarnych, Ndadaye powołał rząd, w którym zasiedli zarówno przedstawiciele Hutu jak i Tutsi (Sylvie Kinigi została nawet szefem rządu). Jednak 21 października 1993 roku Ndadaye zginął wraz z kilkoma przywódcami Frodebu w próbie zamachu stanu żołnierzy Tutsi. Doszło do licznych masakr, w których śmierć poniosło w sumie ponad 100 tysięcy osób. Do krajów sąsiednich zbiegło do miliona uchodźców.
     Frodebu utrzymało władzę a prezydentem w lutym 1994 roku został Cyprien Ntaryamira, lecz ceną za to było przydzielenie Tutsim większej liczby stanowisk. 6 kwietnia 1994 roku Ntaryamira i prezydent Rwandy Juvenal Habyarimana zginęli w samolocie zestrzelonym koło lotniska w Kigali. Gdy Frodebu za cenę zapewnienia prezydentury dla Sylvestre Ntibantunganyi poczyniło dalsze koncesje wobec Tutsich, radykalni Hutu utworzyli Narodową Radę Obrony Demokracji (CNDD), dysponującą zbrojnym ramieniem – Siłami Obrony Demokracji (FDD). FDD skorzystały z napływu Hutu z Rwandy, gdzie dochodziło do aktów ludobójstwa, i natychmiast przeszły do walki zbrojnej.

WYSIŁKI POKOJOWE PO 1996 ROKU

     W marcu 1996 roku Organizacja Jedności Afrykańskiej (OJA) powierzyła byłemu prezydentowi Tanzanii Juliusowi Nyerere pełnienie mediacji w konflikcie w Burundi. Jednak gdy Ntibantunganya zgodził się na wprowadzenie sił pokojowych został obalony 25 lipca 1996 roku przez zdominowaną przez Tutsich armię, po czym prezydentem został ponownie Buyoya. Zamach stanu i zawieszenie konstytucji z 1992 roku spowodowały nałożenie sankcji na Burundi przez sąsiadów, ale po nawiązaniu rozmów pokojowych przez nowe władze z CNDD sankcje zostały w większości zniesione w kwietniu 1997 roku. W czerwcu 1998 roku Buyoya porozumiał się z pozostałymi w kraju członkami Frodebu, ogłosił nową, tymczasową konstytucję i formalnie został prezydentem. Również w czerwcu 1998 roku w tanzańskiej Arushy przy mediacji Nyerere rozpoczęły się rozmowy pokojowe, na których jednak doszło do rozłamu między CNDD a FDD oraz między Palipehutu a FNL, co oznaczało kontynuację wojny.
     Po śmierci Nyerere w październiku 1999 roku mediacji podjął się były prezydent RPA Nelson Mandela, który zdynamizował proces pokojowy. 28 sierpnia 2000 roku w Arushy podpisano porozumienie pokojowe, którego stronami były m.in. Frodebu, CNDD i Palipehutu, zaś w grudniu 2000 roku w Paryżu odbyła się konferencja pomocodawców. Jednak FDD i FNL nie uznały porozumienia i wzmogły działania zbrojne. Mimo tego Mandela doprowadził do zawarcia umowy między Buyoyą a Frodebu w lipcu 2001 roku i utworzenia 36-miesięcznego wielopartyjnego rządu przejściowego 1 listopada 2001 roku; prezydentem w pierwszym okresie 18 miesięcy pozostał Buyoya, a wiceprezydentem został Domitien Ndayizeye z Frodebu. W styczniu 2002 roku powstało przejściowe zgromadzenie narodowe. Mimo powstania tych instytucji w 2002 roku trwały ciężkie walki; zawarte z CNDD-FDD w Aruszy w grudniu 2002 roku zawieszenie broni bardzo szybko upadło. 30 kwietnia 2003 roku, zgodnie z wcześniejszymi porozumieniami, Ndayizeye został zaprzysiężony na prezydenta Burundi, a wiceprezydentem został Alphonse Kadege, bliski współpracownik Buyoyi. Unia Afrykańska postanowiła wysłać do Burundi misję pokojową (AMIB) w liczbie 2700 żołnierzy, mającą działać do czasu rozmieszczenia sił ONZ.
     8 października 2003 roku w Pretorii przy mediacji wiceprezydenta RPA Jacoba Zumy zawarto porozumienie, w którym CNDD-FDD zgodziła się zakończyć walkę w zamian za stanowiska rządowe i wojskowe (40% pozycji dowódczych). 23 listopada 2003 roku CNDD-FDD weszła do rządu. FNL postanowiła kontynuować działania zbrojne – 29 grudnia 2003 roku zastrzelony został nuncjusz papieski w Burundi Michael Courtney.
     W styczniu 2004 roku Ndayizeye rozpoczął w Oisterwijk w Holandii rozmowy z FNL. W kwietniu 2004 roku FNL ogłosiła zawieszenie broni, ale okazało się ono nietrwałe, a 13 sierpnia 2004 roku w obozie dla uchodźców w Gatumba bojownicy FNL zmasakrowali co najmniej 152 kongijskich Tutsich. 21 maja 2004 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ postanowiła o utworzeniu z dniem 1 czerwca sił pokojowych w Burundi (ONUB) w liczbie 5650 żołnierzy, inkorporującą afrykańską misję AMIB. W grudniu 2004 roku pod nadzorem ONZ rozpoczęto proces demobilizacji i reintegracji pond 50 tysięcy byłych rebeliantów. W związku z trudnościami w zorganizowaniu wyborów przed zakończeniem 3-letniego okresu przejściowego (31 października 2004 roku), 20 października parlament Burundi uchwalił nową przejściową konstytucję, utrzymującą dotąd istniejące instytucje, która weszła w życie 1 listopada 2004 roku i została zatwierdzona w referendum 28 lutego 2005 roku. 15 maja 2005 roku Ndayizeye i dowódca FNL Agathon Rwasa podpisali porozumienie rozejmowe w tanzańskim Dar es Salaam, ale upadło ono po zaledwie kilku dniach.
     3 czerwca odbyły się wybory lokalne, a 4 lipca 2005 roku – wybory do zgromadzenia narodowego, w których FDD zdobyła aż 58% głosów. 29 lipca lokalni radni wyłonili senatorów, wśród których znów najwięcej przedstawicieli uzyskała FDD. Wyłoniony w ten sposób parlament 19 sierpnia 2005 roku wybrał na prezydenta Pierre’a Nkurunzizę, lidera FDD. Wkrótce utworzył on rząd zachowujący zgodnie z konstytucją proporcje 60:40 (Hutu:Tutsi) w obsadzie stanowisk ministerialnych. FNL odmówiła uznania nowego rządu, jednak doszło w jej łonie do podziału.
     29 maja 2006 roku w Dar es Salaam rozpoczęły się rozmowy między przedstawicielami rządu a FNL. 18 czerwca postanowiono o wstrzymaniu działań zbrojnych i przygotowaniu w ciągu 2 tygodni porozumienia o trwałym rozejmie. Termin ten nie został wypełniony, zaś w sierpniu 2006 roku napięcie w kraju nagle wzrosło, gdy rząd ogłosił udaremnienie rzekomej próby zamachu stanu i aresztował m.in. byłego prezydenta Ndayizeye i wiceprezydenta Kadege (Sąd Najwyższy oczyścił ich z zarzutów w styczniu 2007 roku). Pogłębiło to pojawiające się już wcześniej oskarżenia o autorytaryzm i korupcję rządu Nkurunzizy. Zaskoczeniem było więc podpisanie przez Nkurunzizę i szefa FNL Agathona Rwasę w Dar es Salaam pełnego zawieszenia broni 7 września 2006 roku. Jednak jego implementacja okazała się przez długi czas niemożliwa, gdyż FNL domagała się zwolnienia więzionych rebeliantów i przydzielenia ugrupowaniu odpowiedniej roli politycznej, podczas gdy rząd był gotów jedynie na integrację FNL w sferze militarnej. Pewne nadzieje przyniosło spotkanie Nkurunzizy z Rwasą w Dar es Salaam 17 czerwca 2007 roku, na którym osiągnięto porozumienie w sprawie więźniów politycznych.