Chiny - Xinjiang

menu:

Chiny

Baza Państw »

chronologia

rola międzynarodowa

polityka zagraniczna

stosunki dwustronne

problemy

artykuły

Chiny - Xinjiang

Ostatnio uaktualnione: 2011-01-18 23:04:27

     Xinjiang (Sinkiang) jest regionem w północno-zachodnich Chinach o powierzchni 1,66 miliona km. kw. (czyli prawie 1/6 całkowitej powierzchni ChRL – jest to największa chińska prowincja) i skromnej populacji około 20 milionów. Jest regionem o wyjątkowym znaczeniu strategicznym dla Chin: ze względu na położenie (graniczy z 8 państwami – patrząc od wschodu z Mongolią, Rosją, Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem, Afganistanem, Pakistanem i Indiami) oraz na bogactwa naturalne – złoża ropy naftowej i gazu ziemnego, a także rozległe tereny rolne. We wschodniej części prowincji znajduje się poligon atomowy Lop Nor. Największą grupę etniczną na tym obszarze tradycyjnie stanowili Ujgurowie, lud turecki w większości wyznający islam obrządku sunnickiego.
     Kontrola Chin nad Xinjiangiem była historycznie zmienna. Już za panowania dynastii Han, w 102 roku p.n.e. Chiny po raz pierwszy rozciągnęły swoje zwierzchnictwo na cały ten region. Apogeum wpływów chińskich miało miejsce w okresie dynastii Tang (618-907), kiedy chińskie zwierzchnictwo obejmowało znaczne obszary Azji Środkowej. Jednak od porażki w bitwie z Arabami nad rzeką Talas w 751 roku Chińczycy stopniowo tracili wpływy, a Ujgurowie z czasem zaczęli przyjmować islam jako swoją religię. Po upadku dynastii Yuan w 1368 roku, w trakcie dynastii Ming (1368-1644) Xinjiang rządził się samodzielnie.
     Udaną próbę przywrócenia chińskiej kontroli podjęli dopiero cesarze dynastii mandżurskiej. Do 1759 roku Xinjiang oraz dzisiejsza dolina Fergany znalazły się ponownie w obrębie imperium. W tym okresie rozpoczęła się hańska kolonizacja Xinjiangu, która szybko zaczęła powodować konflikty z miejscowymi plemionami. Po poważnych rebeliach w 1817, 1847 i 1852 roku, w 1862 roku wybuchło powstanie Jakuba Bega, które ogarnęło cały Xinjiang i kilka okolicznych prowincji; zostało ono stłumione przez chińską ekspedycję dopiero w 1877 roku.
     W tym czasie coraz większe zainteresowanie regionem przejawiało cesarstwo rosyjskie. W 1884 roku Rosjanie zakończyli podbój Azji Środkowej, a jednocześnie wzmogli penetrację terytorium chińskiego, wykorzystując powyższe niepokoje. W 1871 roku opanowali strategicznie ważny region Ili. Dlatego po pokonaniu Jakuba Bega, dążąc do wzmocnienia kontroli administracyjnej, w 1884 roku Chiny nadały Xinjiangowi status prowincji i obecną nazwę, tłumaczoną jako „Nowe Pogranicze.” Zwrot Ili i demarkację granicy z Rosją osiągnięto w traktacie z St. Petersburga z lutego 1881 roku.
     Rosja Radziecka kontynuowała carską politykę, wciągając kolejnych chińskich gubernatorów Xinjiangu w orbitę swoich wpływów, zawierając porozumienia handlowe i oferując współpracę wojskową. W okresie rządów Shenga Shih-tsai’a (1934-44), które zresztą uzyskał dzięki radzieckiemu wsparciu, Xinjiang stał się faktycznie protektoratem ZSRR, mającego decydujący głos w sprawach politycznych. Wiele ówczesnych działań gubernatora było oprotestowywanych przez rząd kuomintangowski.
     Jesienią 1942 roku Sheng zerwał sojusz z Moskwą i pojednał się z chińskim rządem, co skłoniło ZSRR do wsparcia rebeliantów w Xinjiangu. 12 listopada 1944 roku proklamowana została Republika Wschodniego Turkiestanu, obejmująca trzy okręgi północno-zachodniego Xinjiangu, ze stolicą w Yiningu. Zlikwidowano ją dopiero w październiku 1949 roku, kiedy do Xinjiangu wkroczyła popierana już wówczas przez Moskwę Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza (PLA).
     ZSRR wymusił jednak na Mao Zedongu utworzenie w marcu 1950 roku dwóch wspólnych chińsko-radzieckich spółek zajmujących się wydobyciem metali nieżelaznych i ropy naftowej, co oznaczało powrót do przywilejów z czasów Shenga. Dopiero podczas wizyty Nikity Chruszczowa, nowego sekretarza generalnego KPZR, w Pekinie w październiku 1954 roku ustalono ich przekazanie rządowi chińskiemu z dniem 1 stycznia 1955 roku. Xinjiang jeszcze później bywał przedmiotem sporów między ChRL a ZSRR, gdyż w Pekinie podejrzewano Moskwę o próby przekształcenia Xinjiangu w państwo buforowe na podobieństwo Mongolii, np. we wrześniu 1964 roku w reakcji na stwierdzenia Chruszczowa wskazujące na etniczną i językową odrębność Xinjiangu władze chińskie zagroziły odcięciem „rąk wyciągniętych po nasze terytorium.”
     1 października 1955 roku ustanowiono Ujgurski Region Autonomiczny Xinjiang (Xinjiang Uyghur Autonomous Region - XUAR). Chińczycy w celu wzmocnienia swojej kontroli nad tym terytorium i dążąc do jego rozwoju aktywnie promowali migrację ludności z innych prowincji – już w ciągu pierwszych 5 lat istnienia XUAR ponad milion osób przeniosło się do Xinjiangu. Poważnym źródłem obecności chińskiej stało się też powołanie w 1954 roku Korpusu Produkcyjno-Konstrukcyjnego – organizacji paramilitarnej skupiającej około 200 tysięcy personelu. Religia i kultura Xinjiangu doznały znacznego uszczerbku w okresie chaosu Rewolucji Kulturalnej w ChRL (1966-76), ale przejęcie władzy w Pekinie w 1978 roku przez reformatorów skupionych wokół Deng Xiaopinga zaskutkowało złagodzeniem polityki chińskiej w Xinjiangu i przyzwoleniem na większą swobodę religijną i kulturową. Zmniejszył się nawet udział ludności chińskiej w populacji Xinjiangu – z 42% w 1978 roku do 37,5% w 1990 roku.
     W tych nowych warunkach, a także w rezultacie porażki Armii Czerwonej w wojnie w Afganistanie, upadku ZSRR i powstania niepodległych państw Azji Środkowej z ludnością etnicznie i kulturowo blisko spokrewnioną z Ujgurami, w Xinjiangu na przełomie lat 80-tych i 90-tych nasiliły się tendencje separatystyczne. W kwietniu 1990 roku w Baren niepodal Kaszgaru wybuchła krótkotrwała rewolta separatystów, duże zamieszki antychińskie miały też miejsce w Yiningu w lutym 1997 roku. Zaczęło dochodzić do aktów terroru, np. 25 lutego 1997 roku w autobusach w Urumczi wybuchło kilka bomb, zabijając 9 osób. Według raportu chińskich władz ze stycznia 2002 roku od 1990 roku w Xinjiangu zanotowano ponad 200 incydentów przemocy, w których śmierć poniosły 162 osoby, a 440 zostało rannych.
     Reakcją władz chińskich było wydanie bezwzględnej walki separatyzmowi, co wielokrotnie powodowało krytykę ze strony organizacji broniących praw człowieka, np. w raporcie wydanym w marcu 1999 roku Amnesty International oskarżyła Chiny o nagminne, poważne łamanie praw człowieka w Xinjiangu, w tym stosowanie tortur wobec przeciwników chińskich rządów. Pekin starał się przedstawić ujgurski separatyzm w świetle globalnej wojny z terroryzmem po zamachach w USA 11 września 2001 roku i uzyskał w sierpniu 2002 roku wpisanie na listę organizacji terrorystycznych przez USA Islamskiego Ruchu Wschodniego Turkiestanu (ETIM), najbardziej znanego reprezentanta separatystów, często uznawanego za powiązanego z al-Qaidą. Jednocześnie nastąpił powrót do polityki zachęcania do migracji do Xinjiangu, inwestowano też duże kwoty pieniędzy w przyspieszenie rozwoju gospodarczego Xinjiangu i łagodzenie biedy wśród tamtejszej ludności.
     Nasilenie przemocy w Xinjiangu nastąpiło w okresie poprzedzającym Igrzyska Olimpijskie w Pekinie w sierpniu 2008 roku. 8 stycznia 2007 roku chińskie władze poinformowały o rajdzie sił policyjnych na obóz szkoleniowy ETIM przy granicy z Pakistanem, w którym zginąć miało 18 osób, a aresztowanych zostać kolejnych 17. 18 lutego 2008 roku media poinformowały o starciu policji z „terrorystami” z Xinjiangu pod koniec stycznia, w którym zginęło 2 przeciwników, 15 aresztowano, a 5 policjantów chińskich zostało rannych. 9 marca władze chińskie oświadczyły, że udaremniono próbę zamachu terrorystycznego na samolot lecący do Pekinu z Xinjiangu, a 10 kwietnia poinformowały o aresztowaniu 45 osób z Xinjiangu, które rzekomo planowały porwania sportowców i zamachy samobójcze podczas Igrzysk. 9 lipca agencja prasowa Xinhua podała, że w Urumczi zastrzelono 5 ujgurskich radykałów planujących rozpoczęcie „świętej wojny.” 10 lipca władze poinformowały, że w pierwszej połowie 2008 roku w Xinjiangu zatrzymano 82 muzułmańskich ekstremistów, a 16 lipca – że w okresie tym rozbito 12 komórek terrorystycznych.
     Najbardziej szokującym aktem przemocy w okresie przedolimpijskim był atak na komendę policji w centrum Kaszgaru 4 sierpnia, a więc na zaledwie 4 dni przed ceremonią otwarcia Igrzysk. Zginęło w nim 17 chińskich policjantów, a 15 kolejnych zostało rannych; 2 Ujgurów uznanych winnymi zamachu zostało straconych 9 kwietnia 2009 roku. W trakcie Igrzysk w Xinjiangu doszło jeszcze do kilku mniejszych incydentów, np. 10 sierpnia 11 osób zginęło w serii ataków w prowincji, a 12 sierpnia 3 chińskich policjantów zginęło w ataku na posterunek drogowy nieopodal Kaszgaru. Same Igrzyska przebiegły jednak bez żadnych zakłóceń natury terrorystycznej.
     Xinjiang znalazł się na czołówkach światowych gazet gdy 5 lipca 2009 roku w Urumczi wybuchły bezprecedensowe zamieszki, w których według danych chińskich zginęły co najmniej 192 osoby (w tym co najmniej 137 Chińczyków), a ponad 1000 zostało rannych. Wydarzenia te, wywołane wcześniejszym pobiciem ujgurskich robotników w prowincji Guangdong, zmusiły prezydenta ChRL Hu Jintao do rezygnacji z udziału w szczycie Grupy G-8 we Włoszech i powrotu do kraju; 25 sierpnia Hu złożył nawet wizytę w Xinjiangu. Sytuacja nadal była niespokojna: 4 września poinformowano o śmierci 5 osób w kolejnych zamieszkach na tle etnicznym w Urumczi; dzień później zdymisjonowany został Li Zhi, szef partii komunistycznej w tym mieście. 3 listopada chińskie siły bezpieczeństwa rozpoczęły szeroko zakrojoną kampanię przywracania porządku w Xinjiangu; towarzyszyły jej liczne wyroki śmierci i egzekucje osób skazanych za udział w lipcowych wydarzeniach. 24 kwietnia 2010 roku wymieniono szefa partii w Xinjiangu – sprawującego funkcję od 1995 roku Wanga Lequana zastąpił Zhang Chunxian.

Nasze artykuły na temat Xinjiangu:

W Urumczi, dowód sukcesu polityki zagranicznej Chin (Frida Ghitis, 26 lipca 2009):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,450,W_Urumczi_dowod_sukcesu_polityki_zagranicznej_Chin

Wielkie zamieszki w chińskim Xinjiangu – q&a (12 lipca 2009):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,442,Wielkie_zamieszki_w_chinskim_Xinjiangu_?_q_and_a

Chcesz być informowany o zmianach i nowościach na stronie? Chcesz być na bieżąco w politycznej sytuacji międzynarodowej? Zapisz się do naszego NEWSLETTERA!!! Kliknij tutaj >>

Maps courtesy of www.theodora.com/maps used with permission.