STOSUNKI CHIŃSKO-INDYJSKIE DO 1962 ROKU

     Początkowo stosunki indyjsko-chińskie układały się bardzo dobrze. 30 grudnia 1949 roku Indie jako drugie państwo niekomunistyczne po Birmie uznały Chińską Republikę Ludową. 1 kwietnia 1950 roku formalnie nawiązano stosunki dyplomatyczne. Indie protestowały przeciw inwazji chińskiej na Tybet w październiku 1950 roku, ale wkrótce postanowiły poświęcić jego los w imię przyjaznych stosunków i azjatyckiej solidarności. 29 kwietnia 1954 roku podpisano w Pekinie porozumienie dwustronne o handlu i stosunkach między chińskim regionem Tybet a Indiami, zawierające 5 zasad Pancha Shila: wzajemne poszanowanie integralności terytorialnej i suwerenności kazdego z państw, wzajemna nieagresja, wzajemna nieingerencja w sprawy wewnętrzne, równość i wzajemne korzyści oraz pokojowe współistnienie. Uznając zwierzchnictwo ChRL nad Tybetem, Indie zrzekły się wszystkich przywilejów w Tybecie odziedziczonych po Brytyjczykach. 14 października 1954 roku w New Delhi podpisano bilateralne porozumienie handlowe. W czerwcu 1954 roku Zhou Enlai jako pierwszy premier ChRL odwiedził Indie, a w październiku 1954 roku entuzjastycznie przyjęty w Chinach został premier Indii Jawaharlal Nehru. Obaj przywódcy blisko współpracowali w okresie historycznej konferencji 29 państw Azji i Afryki w Bandungu w kwietniu 1955 roku. Stosunki chińsko-indyjskie określał wówczas slogan „Hindi-Chini bhai bhai” – po hindusku „Indie i Chiny są braćmi.”
     W drugiej połowie lat 50-tych stosunki dwustronne zaczęły się pogarszać. Podejrzliwość Chin wobec zamiarów Indii wywołała wizyta Dalaj Lamy w listopadzie 1956 roku, w związku z którą Zhou Enlai trzykrotnie przybywał do Indii w okresie listopad 1956-styczeń 1957. Wówczas też zaczęło dochodzić do pierwszych incydentów granicznych. W październiku 1958 roku Indie wystosowały protest, gdy odkryto iż Chińczycy zbudowali drogę z Tybetu do Xinjiangu przez terytorium Aksai Chin, uważane przez Indie za część Ladakhu, północnej części Kaszmiru. Najgorszy okres w stosunkach dwustronnych zapoczątkowało powstanie w Tybecie w marcu 1959 roku, po którym Dalaj Lama uciekł do Indii, gdzie uzyskał azyl i utworzył tybetański rząd na uchodźstwie, co zostało odebrane przez Pekin jako złamanie zasady nieingerencji w sprawy wewnętrzne. Zarówno Indie jak i Chiny usztywniły swoje stanowisko w kwestii granicznej – Nehru domagał się zwrotu Aksai Chin w zachodniej części granicy i uznania wytyczonej przez Brytyjczyków linii McMahona we wschodnim odcinku granicy, podczas gdy Pekin odrzucał ją jako nielegalną. Ogólnie Indie uznawały ważność granic kolonialnych, podczas gdy ChRL dążyła do ich ustalenia mocą aktów istniejącego rządu z przekreśleniem wszystkich traktatów nierównoprawnych. 25 sierpnia 1959 roku doszło do pierwszej krwawej potyczki w Longju w sektorze wschodnim, 20 października – do następnej na przełęczy Kongka w Ladakhu. Wizyta Zhou w Indiach w kwietniu 1960 roku i rozmowy z Nehru zakończyły się fiaskiem.
     W tym okresie sytuacja międzynarodowa wydawała się zmieniać na korzyść Indii: utrzymywano dobre stosunki z USA podkreślone wizytami na najwyższym szczeblu, uzyskano też radziecką pomoc gospodarczą i militarną, podczas gdy stosunki ChRL z ZSRR bardzo się pogorszyły. Wszystko to ośmielało Indie do bardziej asertywnej postawy w sporze granicznym z Chinami, co wyrażało się m.in. budową nowych placówek wojskowych na spornym terytorium, a nawet za linią McMahona. Kulminacją rosnącego napięcia na granicy było podjęcie przez wojska chińskie ofensywy w sektorze zachodnim i wschodnim 20 października 1962 roku, która w ciągu 4 dni doprowadziła do wyparcia wojsk indyjskich ze spornych regionów. Następnie Zhou Enlai wystosował propozycję rozejmową, którą rząd indyjski odrzucił. 14 listopada wojska indyjskie podjęły operację zaczepną, która spotkałą się z decydującą kontrofensywą chińską. 21 listopada 1962 roku Chiny ogłosiły jednostronne zawieszenie broni i wycofały się na 20 kilometrów przed linię faktycznej kontroli z 7 listopada 1959 roku.

     STOSUNKI CHIŃSKO-INDYJSKIE W LATACH 1962-1998

     Po upokarzającej porażce Indii w wojnie granicznej stosunki chińsko-indyjskie przez długi okres praktycznie nie istniały. Wzajemną niechęć pogłębiła geopolityczna rywalizacja ChRL z ZSRR, w ramach której ZSRR utrzymywał przyjazne stosunki z Indiami, a Chiny zawarły sojusz z Pakistanem i popierały separatystów w północno-wschodnich Indiach. W 1965 roku Pekin popierał Pakistan w wojnie z Indiami, we wrześniu i w październiku 1967 roku doszło do krwawych starć na granicy Sikkimu z Chinami (tzw. incydenty Nathu La i Chola). 25 sierpnia 1972 roku ChRL po raz pierwszy użyła prawa weta w Radzie Bezpieczeństwa ONZ, blokując indyjską propozycję przyjęcia Bangladeszu do ONZ. W kwietniu 1975 roku Pekin potępił wcielenie Sikkimu do Unii Indyjskiej.
     Dopiero w lipcu 1976 roku do Pekinu przybył ponownie ambasador Indii, a we wrześniu 1976 roku do Delhi – ambasador Chin. W lutym 1979 roku wizytę w Chinach złożył minister spraw zagranicznych Indii Atal Behari Vajpayee. W maju 1980 roku premierzy Hua Guofeng i Indira Gandhi spotkali się w Belgradzie przy okazji pogrzebu przywódcy Jugosławii Josip Broz-Tity. W czerwcu 1981 roku wizytę w Indiach złożył minister spraw zagranicznych Chin Huang Hua, po czym w grudniu 1981 roku rozpoczęto w Pekinie negocjacje w sprawie kwestii granicznej. W czerwcu 1986 roku doszło do sporu o położenie doliny Sumdorong Chu względem linii McMahona, po czym obie strony zmobilizowały w tym rejonie liczne siły, stając ponownie na krawędzi wojny. Napięcie wzmogło też ustanowienie stanu Arunachal Pradesh w grudniu 1986 roku na obszarze stanowiącym przedmiot roszczeń chińskich we wschodnim sektorze granicy. Sytuacja uspokoiła się jednak w maju 1987 roku, a w grudniu 1988 roku premier Indii Rajiv Gandhi odbył przełomową wizytę w Chinach, pierwszą na tym szczeblu od 1954 roku. Uzgodniono wówczas powołanie wspólnej grupy roboczej ds. sporu granicznego, która zebrała się po raz pierwszy w lipcu 1989 roku.
     Proces poprawy stosunków dwustronnych zakłóciły zaburzenia wewnętrzne w obu państwach w latach 1989-91. Nowym impulsem była wizyta premiera ChRL Li Penga w grudniu 1991 roku, pierwszego szefa rządu odwiedzającego Indie od 1960 roku; postanowiono wtedy m.in. o otworzeniu konsulatów w Bombaju i Szanghaju. W maju 1992 roku do Chin udał się prezydent Indii Ramaswami Venkataraman, zaś w lipcu 1992 roku doszło do pierwszej wizyty ministra obrony Indii, Sharada Pawara, w Chinach. 1 lipca 1992 roku podpisano porozumienie proceduralne, umożliwiające otworzenie handlu granicznego. 7 września 1993 roku w Pekinie podczas wizyty premiera Indii Narasimhy Rao podpisano porozumienie „o utrzymaniu pokoju i spokoju” wzdłuż chińsko-indyjskiej linii faktycznej kontroli, w którym zobowiązywano się do redukcji wojsk w regionach granicznych „do minimalnego poziomu zgodnego z przyjaznymi i dobrosąsiedzkimi stosunkami.” We wrześniu 1994 roku minister obrony ChRL Chi Haotian złożył wizytę w Indiach. 29 listopada 1996 roku podczas pobytu w Indiach prezydenta ChRL Jianga Zemina podpisano porozumienie o wojskowych środkach budowy zaufania wzdłuż linii faktycznej kontroli, zabraniające dużych manewrów wojskowych w jej pobliżu.

     STOSUNKI CHIŃSKO-INDYJSKIE PO 1998 ROKU

     Po przeprowadzeniu przez Indie testów z bronią jądrową 11 i 13 maja 1998 roku stosunki indyjsko-chińskie znalazły się w kryzysie, wywołanym w dużej mierze nieco wcześniejszym oświadczeniem ministra obrony George'a Fernandesa, że Chiny są „potencjalnym zagrożeniem nr 1” dla Indii. Pekin ostro potępił indyjskie testy broni jądrowej, oskarżając Delhi o wywołanie nuklearnego wyścigu zbrojeń. Jednak już od połowy 1999 roku pojawiło się pewne ocieplenie wywołane neutralną i konstruktywną postawą Chin wobec konfliktu w Kargilu między Indiami i Pakistanem. W czerwcu 1999 roku w Chinach przebywał minister spraw zagranicznych Indii Jaswant Singh. Po ucieczce z Tybetu Karmapy Lamy w styczniu 2000 roku władze indyjskie zezwoliły mu na przebywanie na swoim terytorium, ale nie udzieliły azylu politycznego. 22 lutego 2000 roku podpisano porozumienie w sprawie członkostwa Chin w Światowej Organizacji Handlu (WTO). 6 marca 2000 roku zainaugurowano w Pekinie dwustronny dialog w sprawach bezpieczeństwa. W maju 2000 roku wizytę w Chinach na 50-lecie ustanowienia stosunków dyplomatycznych złożył prezydent Indii K. R. Narayanan, zaś premier Chin Zhu Rongji udał się do Indii z 6-dniową wizytą w styczniu 2002 roku.
     O zdecydowanej poprawie w stosunkach chińsko-indyjskich świadczyła tygodniowa wizyta wspomnianego Fernandesa w kwietniu 2003 roku. Dwa miesiące później premier Indii Atal Behari Vajpayee odwiedził Chiny i 24 czerwca 2003 roku podpisano pierwszą w historii wspólną deklarację na szczeblu szefów rządów, dotyczącą zasad stosunków i wszechstronnej współpracy. Indie wyraźnie uznały w niej Tybet za część terytorium ChRL i stwierdziły, że nie zezwalają na antychińską działalność Tybetańczyków na swoim terytorium. Chiny natomiast zgodziły się na handel transgraniczny przez Sikkim, co odebrano jako uznanie praw Indii do tego stanu. Obie strony wyraziły dążenie do rozwoju „długoterminowego konstruktywnego partnerstwa” na podstawie „wzajemnego poszanowania i wrażliwości na obawy drugiej strony.”
     Obecna atmosfera na linii Delhi-Pekin jest niewątpliwie najlepsza od wielu lat, co potwierdziła podróż premiera Chin Wena Jiabao do Indii w kwietniu 2005 roku, kiedy postanowiono ustanowić „strategiczne kooperatywne partnerstwo na rzecz pokoju i prosperity” oraz ogłoszono rok 2006 „rokiem przyjaźni Indii i Chin.” W listopadzie 2006 roku wizytę w Indiach złożył prezydent ChRL Hu Jintao, w styczniu 2008 roku trzy dni w Chinach spędził premier Indii Manmohan Singh, a w październiku 2009 roku Wen i Singh spotkali się w Hua Hin w Tajlandii. 7 kwietnia 2010 roku podczas wizyty w Pekinie ministra spraw zewnętrznych Indii SM Krishny podpisano porozumienie o założeniu „gorącej linii” między szefami rządów obu państw. dokumentów dotyczących bezpieczeństwa narodowego Indii. Pod koniec maja 2010 roku państwową wizytę w ChRL złożyła prezydent Indii Pratibha Patil, a w grudniu w towarzystwie ogromnej grupy biznesmenów odwiedził Indie premier Wen Jiabao.
     Podjęto również działania na rzecz budowy więzi między siłami zbrojnymi obu państw: 20-25 grudnia 2007 roku w chińskiej prowincji Yunnan odbyły się pierwsze wspólne ćwiczenia wojskowe, poświęcone zwalczaniu „trzech złów”, tj. terroryzmu, ekstremizmu i separatyzmu; drugie takie ćwiczenia odbyły się w grudniu 2008 roku w indyjskim Belgaum. Szereg doniesień z ostatnich miesięcy wskazuje jednak, że siły zbrojne obu państw wciąż traktują się wzajemnie jako potencjalni rywale na polu walki, która jak na razie rozgrywa się w cyberprzestrzeni: przykładowo według raportu badaczy uniwersytetu w Toronto z kwietnia 2010 roku siatka cyberszpiegów z południowo-zachodnich Chin zdołała skraść wiele tajnych dokumentów dotyczących bezpieczeństwa narodowego Indii.
     Wymiana handlowa między Chinami i Indiami rośnie szybko – według danych chińskich w 2005 roku osiągnęła 18,7 miliarda dolarów, w 2006 roku 24,9 miliardów dolarów, a w 2008 roku już 52 miliardy dolarów w porównaniu z 2,1 miliarda dolarów w 2000 roku i zaledwie 265 milionami dolarów w 1991 roku. Chiny stały się drugim partnerem handlowym Indii z perspektywami wyprzedzenia USA, a Indie – 10. partnerem handlowym Chin. 6 lipca 2006 roku Chiny i Indie po 44 latach otworzyły główne przejście graniczne w Himalajach, na przełęczy Nathu La na wysokości 4545 metrów n.p.m., a także 2 punkty handlu transgranicznego, lecz jak na razie wartość handlu przez Himalaje jest znikoma. Indie i Chiny w coraz większym stopniu uczestniczą wspólnie w inicjatywach regionalnych i subregionalnych, np. Asian Regional Forum (ARF) i grupa BCIM (Bangladesz, Chiny, Indie, Myanmar). Ze względu na potencjał demograficzny, gospodarczy (według niektórych prognoz już w 2050 roku mogą to być dwie największe gospodarki na świecie), polityczny i wojskowy, a także szybko rosnącą rolę międzynarodową obu państw, stosunki chińsko-indyjskie w opinii wielu ekspertów będą jednymi z najważniejszych stosunków bilateralnych w najbliższych latach.
     Nadal jednak aspiracje obu państw do odgrywania większej roli regionalnej i globalnej natrafiają na opór drugiej strony. W 2005 roku Indie bezskutecznie próbowały zablokować nadanie Chinom statusu obserwatora w zdominowanym dotąd przez siebie Południowoazjatyckim Stowarzyszeniu Współpracy Regionalnej (SAARC). Natomiast Chiny we wrześniu 2008 roku starały się nie dopuścić do zatwierdzenia przez tzw. Nuclear Suppliers Group (NSG) zniesienia ograniczeń w sprzedaży materiałów i technologii nuklearnej do Indii, co było niezbędne do ratyfikacji przez Kongres USA przełomowego porozumienia między Indiami a USA o cywilnej współpracy nuklearnej. Pekin nie popiera też dążeń Indii do uzyskania stałego miejsca w zreformowanej Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Indie zaś obawiają się mających długą historię bliskich związków Chin z Pakistanem, zwłaszcza w sferze wojskowości - Chiny są dostawcą sprzętu i technologii do Pakistanu, co w połączeniu z bliskimi związkami Chin z Myanmarem i Bangladeszem sprawia wrażenie strategicznego okrążania Indii. Z kolei Chiny obawiają się, że Indie są w tym samym celu wykorzystywane przez USA; niezadowolenie Pekinu budzą oznaki zbliżenia między Indiami a sojusznikami USA – Japonią i Australią.
     Wciąż nierozwiązanym problemem jest kwestia suwerenności nad terytoriami wzdłuż zachodniego i wschodniego odcinka granicy indyjsko-chińskiej: Chiny dalej roszczą pretensje do indyjskiego stanu Arunachal Pradesh (90 tysięcy km kw.), a Indie - do regionu Aksai Chin (38 tysięcy km kw.) na północy Kaszmiru. W listopadzie 2006 roku ambasador Chin w Delhi tuż przed wizytą prezydenta Hu Jintao w Indiach potwierdził w wywiadzie telewizyjnym roszczenia chińskie do Arunachal Pradesh. W maju 2007 roku doszło do nieprzyjemnego zgrzytu na tym tle, gdy Pekin odmówił wydania wizy urzędnikowi pochodzącemu z Arunachal Pradesh, twierdząc że jest on Chińczykiem, po czym Indie odwołały planowaną wizytę całej 107-osobowej delegacji indyjskiej służby cywilnej. 31 stycznia 2008 roku, zaledwie w dwa tygodnie od wizyty w ChRL, stan Arunachal Pradesh odwiedził premier Singh (później zjawił się tam raz jeszcze w październiku 2009 roku), a w listopadzie 2009 roku zawitał tam znienawidzony przez Pekin Dalaj Lama. Napięcia pojawiają się też na tle indyjsko-pakistańskiego sporu o Kaszmir. W październiku 2009 roku indyjskie ministerstwo spraw zagranicznych zaprotestowało przeciw wydawaniu przez chińską ambasadę w New Delhi odrębnych wiz dla osób z indyjskiej części Kaszmiru, a także wezwało Chiny do zaprzestania realizacji projektów infrastrukturalnych w części Kaszmiru „nielegalnie okupowanej przez Pakistan.” W listopadzie 2011 roku w ostatniej chwili odwołano bilateralne rozmowy w kwestiach granicznych w New Delhi po tym jak Pekin sprzeciwił się planowanemu przemówieniu Dalaj Lamy w stolicy Indii.

Nasze artykuły na temat stosunków Indie-Chiny:

Stosunki Indie-Chiny właśnie się ochłodziły jeszcze bardziej (Nitin Gokhale, 30 listopada 2011):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,1171,Stosunki_Indie-Chiny_wlasnie_sie_ochlodzily_jeszcze_bardziej

Czas by Indie naciskały w sprawie miejsca w ONZ (Sumit Ganguly, 5 stycznia 2011):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,883,Czas_by_Indie_naciskaly_w_sprawie_miejsca_w_ONZ

Stabilizująca podróż Wena Jiabao do Indii (Neeta Lal, 26 grudnia 2010):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,876,Stabilizujaca_podroz_Wena_Jiabao_do_Indii

Indie-Chiny: dlaczego Chiny wygrywają grę o Afrykę (Balaji Chandramohan, 25 lipca 2010):
http://stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,742,Indie-Chiny_dlaczego_Chiny_wygrywaja_gre_o_Afryke

Indie-Chiny: kontrolowanie azjatyckiej rywalizacji nuklearnej (Frank O’Donnell, 25 lipca 2010):
http://stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,741,Indie-Chiny_kontrolowanie_azjatyckiej_rywalizacji_nuklearnej

Indie-Chiny: po władzę nad falami Oceanu Indyjskiego (Harsh V Pant, 12 sierpnia 2009):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,459,Indie-Chiny_po_wladze_nad_falami_Oceanu_Indyjskiego

Stosunki USA z Chinami i Indiami - rewizyta (Hari Sud, 21 listopada 2008):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,264,Stosunki_USA_z_Chinami_i_Indiami_-_rewizyta

Sojusz Chiny-Pakistan przeciw Indiom (Hari Sud, 19 października 2008):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,223,Sojusz_Chiny-Pakistan_przeciw_Indiom

7 Rodzimi wrogowie wrogów Indii (Hari Sud, 22 kwietnia 2008):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,98,Rodzimi_wrogowie_wrogow_Indii.html