W pierwszej dekadzie istnienia ChRL stosunki irańsko-chińskie były bardzo złe, gdyż oba państwa należały do przeciwstawnych obozów zimnowojennych – Chiny zawarły z ZSRR 14 lutego 1950 roku traktat przyjaźni, sojuszu i pomocy wzajemnej, zaś Iran w październiku 1955 roku przystąpił do paktu bagdadzkiego grupującego przyjazne Zachodowi państwa Bliskiego Wschodu. Wzajemne relacje zaczęły się poprawiać dopiero w połowie lat 60-tych w związku z rozłamem chińsko-radzieckim i poszukiwaniem przez Pekin nowych partnerów politycznych. 16 sierpnia 1971 roku Iran i Chiny nawiązały stosunki dyplomatyczne; we wrześniu 1972 roku wizytę w Chinach złożyła cesarzowa Farah, a w czerwcu 1973 roku Iran odwiedził po raz pierwszy wysoki rangą przedstawiciel ChRL, minister spraw zagranicznych Ji Pingfei. W tym okresie Iran i Chiny zaczęło łączyć postrzeganie ZSRR jako wroga. Pekin uważał, że Iran jest bastionem przeciw ekspansjonistycznym zakusom Moskwy w regionie Zatoki Perskiej i całkowicie popierał szacha Mohammeda Rezę Pahlawiego. We wrześniu 1978 roku, gdy irański reżim chylił się ku upadkowi, wizytę złożył szef KPCh Hua Guofeng, następca Mao Zedonga.
Wrażenie poparcia dla despotyzmu szacha oraz proamerykańska polityka ChRL spowodowały gwałtowne pogorszenie się stosunków irańsko-chińskich po zwycięstwie rewolucji islamskiej w styczniu 1979 roku. Jednak Pekin, którego obawy o rozszerzanie się wpływów ZSRR na Bliskim i Środkowym Wschodzie pogłębiła interwencja radziecka w Afganistanie w grudniu 1979 roku, uznał za zasadne naprawienie stosunków z Teheranem i w styczniu 1980 roku wstrzymał się podczas głosowania w Radzie Bezpieczeństwa ONZ nad nałożeniem sankcji na Iran. Po wybuchu wojny iracko-irańskiej we wrześniu 1980 roku Chiny stały się jednym z najważniejszych partnerów zagranicznych izolowanego przez większą część społeczności międzynarodowej Iranu. Iran zakupił od Chin znaczne ilości broni, nabył też technologię rakietową i przypuszczalnie know-how z dziedziny budowy broni masowej zagłady.
Koniec Zimnej Wojny i zniknięcie zagrożenia radzieckiego nie spowodowały rozluźnienia stosunków irańsko-chińskich. Nowym bodźcem do współpracy stało się przekształcenie się Chin w importera ropy naftowej w 1993 roku. Ponadto utrzymywała się izolacja międzynarodowa Iranu, a po incydencie na Tiananmen 4 czerwca 1989 roku pogorszeniu uległy stosunki chińsko-amerykańskie. Zdecydowanym zwolennikiem zbliżenia z Chinami był Ali Akbar Rafsanjani, prezydent Iranu w latach 1989-97, który w czerwcu 1985 roku jako przewodniczący parlamentu złożył pierwszą na tak wysokim szczeblu wizytę w ChRL. Rafsanjani miał pełne poparcie Ali Chameneiego, najwyższego przywódcę duchowego po śmierci 3 czerwca 1989 roku ajatollaha Ruhollaha Chomeiniego. Chamenei w maju 1989 roku odwiedził Chiny w charakterze prezydenta Iranu, zaś jego następca Rafsanjani uczynił to we wrześniu 1992 roku. W lipcu 1991 roku w Iranie przebywał premier ChRL Li Peng, a w październiku – prezydent Yang Shangkun. Media zachodnie donosiły wówczas o zacieśniającej się współpracy irańsko-chińskiej w zakresie energetyki jądrowej; spekulowano nawet, że Chiny pomagają Iranowi w dążeniach do pozyskania broni jądrowej.
Chociaż w kolejnych latach zabrakło wizyt na najwyższym szczeblu, Chiny i Iran konsekwentnie rozwijały powiązania gospodarcze oraz wojskowe, które budziły szczególny niepokój USA. Prowadząca politykę powstrzymywania Iranu i Iraku administracja Billa Clintona naciskała no to, by Chiny zrezygnowały z zaopatrywania Iranu w technologię rakietową i nuklearną, co jak przypuszczano mogło nawet odbywać się z pogwałceniem zasad Reżimu Kontroli Technologii Rakietowych (MTCR). Chińskie firmy stały się w związku z tym przedmiotem amerykańskich sankcji. Dopiero w 1997 roku Chiny zapewniły Waszyngton, że nie będą współpracować przy programie nuklearnym Iranu; 21 listopada 2000 roku zobowiązały się zaś, że nie będą pomagać żadnemu państwu w rozwoju rakiet balistycznych mogących przenosić głowice atomowe. Problem chińskiego eksportu technologii rakietowej do Iranu dalej jednak był podnoszony przez USA w kolejnych latach i np. w maju 2003 roku Departament Stanu USA nałożył sankcje na chińską firmę Norinco.
Szybko okazało się, że Chiny nie zamierzają rezygnować z rozwoju stosunków z Iranem w imię dobrych relacji z Waszyngtonem. W lutym 2000 roku podczas wizyty w Teheranie chińskiego szefa dyplomacji Tanga Jiaxuana uzgodniono mechanizm regularnych konsultacji politycznych. Ponownie nastąpiła intensyfikacja kontaktów na najwyższym szczeblu. W czerwcu 2000 roku 5-dniową państwową wizytę w ChRL złożył wraz z liczną delegacją prezydent Iranu Mohammad Chatami; w wydanym wówczas communique mówiono o planach ustanowienia „zorientowanych na XXI wiek, długoterminowych i szeroko zakrojonych stosunków partnerstwa i współpracy.” W styczniu 2001 roku w Iranie przebywał wiceprezydent ChRL Hu Jintao, zaś w kwietniu 2002 roku, jako pierwszy najwyższy przywódca chiński od 1978 roku, prezydent Jiang Zemin. Nastąpiło to w 3 miesiące po tym jak w styczniu 2002 roku prezydent USA George W. Bush zaliczył Iran wraz z Irakiem i Koreą Północną do „osi zła”, co spotkało się z publicznie wyrażoną dezaprobatą Pekinu. Zarówno Chiny jak i Iran sprzeciwiały się wojnie w Iraku, do której USA i zmontowana przez nie koalicja międzynarodowa przystąpiły w marcu 2003 roku.
Dynamicznie rozwijającym się Chinom szczególnie zależało na dostępie do irańskich rezerw ropy naftowej. Import tego surowca z Iranu zaczął wykazywać szybki wzrost i w 2004 roku ChRL stała się pierwszym odbiorcą eksportu irańskiej ropy. Najważniejszą umową w dziedzinie energetyki było zawarcie w październiku 2004 roku porozumienia o przekazaniu chińskiej firmie Sinopec 51% udziałów w największym irańskim polu naftowym Yadaravan i zobowiązaniu się do kupna 10 milionów ton irańskiego gazu rocznie przez kolejne 25 lat. W dużej mierze dzięki współpracy w dziedzinie energetyki w 2006 roku Chiny stały się pierwszym partnerem handlowym Iranu – wymiana wzrosła o 43% w skali rocznej osiągając 14,5 miliarda dolarów. Iran stał się trzecim dostawcą ropy naftowej do Chin po Angoli i Arabii Saudyjskiej.
Partnerstwo z Iranem w sferze energetyki jest jednym z czynników sprawiających, że Chiny są przeciwnikiem nakładania na Iran sankcji w związku z domniemanym dążeniem tego państwa do budowy broni jądrowej. Co prawda Chiny głosowały za rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ w grudniu 2006 roku, marcu 2007 roku i marcu 2008 roku, ale za każdym razem wraz z Rosją doprowadzały do złagodzenia przewidzianych w nich sankcji wobec Iranu. Chińskie władze akcentowały konieczność rozwiązania irańskiego problemu w drodze negocjacji międzynarodowych przy pełnej współpracy Iranu z Międzynarodową Agencją Energii Atomowej (IAEA) i w kwietniu 2008 roku zorganizowały po raz pierwszy na swoim terytorium (w Szanghaju) spotkanie 6 mocarstw (USA, Wielkiej Brytanii, Francji, Rosji, Chin i Niemiec) w tej sprawie.
Wyrazem zacieśniających się więzi politycznych między Teheranem a Pekinem stała się obecność Iranu w Szanghajskiej Organizacji Współpracy (SCO) w charakterze obserwatora od 2005 roku. W czerwcu 2006 roku irański prezydent Mahmud Ahmadinejad wziął udział w szczycie SCO w Szanghaju, a w sierpniu 2008 roku odwiedził Pekin, gdzie odbywały się Igrzyska Olimpijskie. Charakterystyczne jest też, że na stosunki chińsko-irańskie nie wpłynęły krwawe zamieszki między muzułmańskimi Ujgurami a napływowymi Chińczykami w prowincji Xinjiang w lipcu 2009 roku.
Nasze artykuły na temat stosunków Iran-Chiny:
Iran-Chiny: dlaczego Pekin jest najmniej skłonny do naciskania na Teheran (Radek Alf, 5 października 2009):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,496,Iran-Chiny_dlaczego_Pekin_jest_najmniej_sklonny_do_naciskania_na_Teheran
