ABCHAZJA DO UPADKU ZSRR

     Abchazja jest terytorium w północno-zachodniej Gruzji o powierzchni 8700 km kw., nieco mniejszej niż Cypr. Na Abchazję przypada niemal połowa linii brzegowej Gruzji na Morzu Czarnym. Populacja terytorium wynosi aktualnie około 200 tysięcy, znacznie mniej niż przed wojną 1992-93 i składa się z Abchazów, Ormian, Rosjan i Gruzinów skoncentrowanych w regionie Gali.
     Królestwo Abchazji zostało założone już w VIII w. n.e. W 1555 roku Abchazja dostała się pod panowanie tureckie, a w 1810 roku dobrowolnie przyjęła protekcję Rosji. W 1864 roku samorządność Abchazji została zniesiona przez Rosję, co wywołało bunt Abchazów, krwawo stłumiony przez wojska rosyjskie. W rezultacie wojny i represji ze strony Rosji pod koniec XIX wieku doszło do migracji około 300 tysięcy Abchazów (ponad połowy populacji) na ziemie tureckie; na opuszczone ziemie zaczęły przybywać inne grupy etniczne, zwłaszcza Gruzini.
     marcu 1921 roku proklamowano powstanie Abchaskiej SRR, która posiadała własne symble narodowe i prawa, a od 1925 roku również konstytucję. Jednakże w grudniu 1921 roku pod presją Józefa Stalina Abchazja podpisała traktat o stosunkach z Gruzińską SRR, zakładający unię republik na równych stosunkach; według konstytucji ZSRR z 1924 roku Abchazja była autonomiczną republiką w obrębie Gruzji. Ostatecznie w 1931 roku Abchazja została zdegradowana do autonomicznej SRR w ramach Gruzińskiej SRR. Abchazowie uważają, że odtąd byli poddawani gruzińskiej kolonizacji – w 1926 roku stanowili jeszcze 48% ludności terytorium (w 1886 roku – 85%), a w 1989 roku już tylko 18%, podczas gdy 45% stanowili Gruzini.
     Napięcia między Abchazami a Gruzinami wybuchły po raz pierwszy w lipcu 1989 roku, kiedy kilkanaście osób zginęło w zamieszkach wywołanych otworzeniem w Suchumi oddziału uniwersytetu w Tbilisi. 25 sierpnia 1990 roku Abchaska Rada Najwyższa ogłosiła suwerenność Abchazji. 17 marca 1991 roku w ZSRR przeprowadzono referendum w sprawie utrzymania państwa w odnowionej formie; podczas gdy Gruzini zbojkotowali je, Abchazowie wzięli w nim udział i blisko 99% poparło propozycję, uważając że oznaczać to będzie dla nich status republikański z możliwością wystąpienia z federacji. Natomiast Abchazowie zbojkotowali referendum w sprawie niepodległości Gruzji przeprowadzone 31 marca 1991 roku.

     WOJNA W ABCHAZJI I SYTUACJA OBECNA

     23 lipca 1992 roku Abchazja przywróciła konstytucję z 1925 roku, określającą się suwerennym państwem zgodnie z jej literą, równocześnie jednak zaproponowała Gruzji układ na warunkach federacyjnych. 14 sierpnia 1992 roku wojska gruzińskie wkroczyły do Abchazji i w pierwszej fazie konfliktu odnosiły sukcesy, przejmując kontrolę nad większością Abchazji, w tym stolicą Suchumi. Przy mediacji rosyjskiej 27 lipca 1993 roku zawarto w Soczi rozejm, ale 16 września siły abchaskie, mając nieoficjalne wsparcie Rosji, przystąpiły do decydującej ofensywy, zajmując w ciągu 2 tygodni całość terytorium Abchazji i wywołując exodus ponad 200 tysięcy Gruzinów. W listopadzie 1993 roku w Genewie zainaugurowano gruzińsko-abchaskie rozmowy pokojowe pod auspicjami ONZ, przy mediacji Rosji i udziale obserwatorów OBWE. Konflikt formalnie zakończył rozejm zawarty 14 maja 1994 roku w Moskwie, który przewidywał wprowadzenie sił pokojowych Wspólnoty Niepodległych Państw. Rozmieszczone w czerwcu 1994 roku i pozostające do dnia dzisiejszego, składają się one wyłącznie z Rosjan. 21 lipca 1994 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ postanowiła o wysłaniu do Abchazji niewielkiej misji obserwacyjnej UNOMIG.
     W kolejnych latach kontynuowano genewski proces pokojowy, jednak nie doprowadził on do podpisania porozumienia pokojowego, gdyż Abchazom nie wystarcza gruzińska propozycja szerokiej autonomii. De facto niepodległa Abchazja nie została uznana przez żadne państwo na świecie, ale posiada wszelkie inne atrybuty państwowości, przede wszystkim całkowicie niezależne władze. W grudniu parlament Abchazji wybrał Władisława Ardzinbę prezydentem. 3 października 1999 roku Ardzinba jako jedyny kandydat zwyciężył w powszechnych wyborach prezydenckich; równolegle odbyło się referendum, w którym wyborcy zatwierdzili uchwaloną 26 listopada 1994 roku konstytucję. 3 października 2004 roku doszło do kolejnych wyborów prezydenckich, w których przeciw Siergiejowi Bagapszowi wystąpił popierany przez Rosję Raul Khajimba. Chaos jaki powstał po zwycięskim dla Bagapsza głosowaniu doprowadził do anulowania wyborów przez sąd najwyższy Abchazji. Ostatecznie Bagapsz i Khadzimba porozumieli się, startując razem jako kandydaci na prezydenta i wiceprezydenta 12 stycznia 2005 roku.
     Abchazja początkowo była całkowicie odcięta od świata, jednak z czasem Rosja złagodziła restrykcje handlowe i komunikacyjne, m.in. w grudniu 2002 roku doszło do otwarcia linii kolejowej łączącej Suchumi i Soczi. Obecnie większość handlu zagranicznego Abchazji przypada na Rosję. Abchazja pokłada też w Rosji nadzieje na odbudowę prężnej niegdyś turystyki, w czym pomóc może organizacja przez Soczi zimowych igrzysk olimpijskich w 2014 roku.
     Sytuacja na granicy gruzińsko-abchaskiej nadal jest niestabilna i grozi wznowieniem działań zbrojnych. W maju 1998 roku doszło na krótko do ponownego wybuchu walk, gdy Gruzini próbowali odbić dystrykt Gali na południu Abchazji; w rezultacie ponad 30 tysięcy osób uciekło ze swoich domów. Punktem zapalnym był górny wąwóz Kodori, jedyna część Abchazji kontrolowana przez Gruzję. W październiku 2001 roku doszło tam do starć sił abchaskich z gruzińskimi partyzantami sprzymierzonymi z bojownikami czeczeńskimi; zestrzelono wówczas helikopter misji UNOMIG, w którym zginęło wszystkie 9 osób na pokładzie. W lipcu 2006 roku wojska gruzińskie przeprowadziły w Kodori operację przeciw grupie zbrojnej Emzara Kvitsianiego z zamiarem zainstalowania tam abchaskiego „rządu na uchodźstwie,” co wywołało zaniepokojenie w Suchumi.
     Gruzja uważa, że obecność wojsk rosyjskich na granicy z Abchazją nie przyczynia się do rozwiązania konfliktu i wielokrotnie domagała się ich wycofania. W kwietniu 2002 roku doszło do incydentu w wąwozie Kodori, kiedy pojawili się tam niespodziewanie rosyjscy żołnierze, wchodząc w kontakt z wojskami gruzińskimi; wybuchowi walk zapobiegła natychmiastowa osobista interwencja prezydenta Gruzji Eduarda Szewardnadze. 18 lipca 2006 roku parlament Gruzji wystosował żądanie natychmiastowego opuszczenia Abchazji, oraz Osetii Południowej, przez rosyjskie wojska pokojowe. 20 września 2007 roku w wąwozie Kodori w potyczce gruzińsko-abchaskiej zginęło 2 rosyjskich oficerów. Prezydent Gruzji Michaił Saakaszwili kilka dni później w Zgromadzeniu Ogólnym ONZ zarzucił Rosji „organizowanie i przewodzenie zbrojnej grupie z misją terroru”, zaś ambasador Rosji przy ONZ Witalij Czurkin oskarżył Tbilisi o niesprowokowany atak na „centrum treningu antyterrorystycznego.”
     Problem Abchazji i Osetii Południowej budził coraz większe spory w kontekście uzyskania niepodległości przez Kosowo. 15 lutego 2008 roku, na 2 dni przed deklaracją niepodległości Kosowa, rosyjskie MSZ zapowiedziało zmianę polityki wobec Abchazji i Osetii Południowej, w związku z czym gruzińskie MSZ zażądało wyjaśnień od ambasadora Kowalenki. 6 marca Rosja zniosła sankcje handlowe i finansowe wobec Abchazji, obowiązujące od 1996 roku na mocy decyzji WNP. 3 kwietnia 2008 roku rosyjski prezydent Władimir Putin zapowiedział w liście wysłanym do przywódców Abchazji i Osetii Południowej zwiększenie wsparcia Rosji dla tych terytoriów.
     Napięcia szybko przybierały na sile: 16 kwietnia Rosja ogłosiła zamiar ustanowienia więzi prawnych z Abchazją i Osetią Południową, co wywołało protesty Gruzji, USA i państw europejskich. 20 kwietnia nad Abchazją rosyjski samolot myśliwski zestrzelił gruziński bezzałogowy samolot rozpoznawczy, co wywołało obustronne oskarżenia – Tbilisi zarzuciło Moskwie dokonanie aktu agresji, zaś Moskwa Tbilisi – pogwałcenie warunków rozejmu w Abchazji. 25 kwietnia Rosja ostrzegła, że może uciec się do środków militarnych w celu ochrony swoich „rodaków” w przypadku wybuchu konfliktu w Abchazji lub Osetii Południowej, a 29 kwietnia oskarżyła Gruzję o przygotowywanie ofensywy zbrojnej przeciw Abchazji i postanowiła zwiększyć liczebność swoich sił pokojowych. 31 maja Rosja skierowała do Abchazji 400 nieuzbrojonych żołnierzy celem naprawy abchaskich linii kolejowych, co natychmiast spotkało się z protestem Gruzji.
     Kulminacyjnym momentem była krótka wojna gruzińsko-rosyjska w sierpniu 2008 roku po gruzińskim ataku na Osetię Południową, której konsekwencją było umocnienie niezależności Abchazji i Osetii Południowej i zacieśnienie ich więzi z Rosją. 26 sierpnia prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew podpisał dekrety o uznaniu przez Rosję niepodległości Abchazji i Osetii Południowej, 9 września Rosja nawiązała stosunki dyplomatyczne z oboma prowincjami, a 17 września Miedwiediew i liderzy Abchazji i Osetii Południowej, Siergiej Bagapsz i Eduard Kokoity podpisali na Kremlu traktaty o przyjaźni, współpracy i wzajemnej pomocy, przyznające Rosji prawo do utrzymywania baz wojskowych na obu terytoriach. W styczniu 2009 roku pojawiły się doniesienia, że Rosja zamierza rozpocząć budowę bazy dla Floty Czarnomorskiej w porcie Ochamchire w Abchazji. 30 kwietnia 2009 roku Miedwiediew, Bagapsz i Kokoity podpisali na Kremlu porozumienia dające Rosji bezpośrednią kontrolę nad granicami obu prowincji na okres co najmniej 5 lat. 12 sierpnia premier Putin odwiedził Abchazję i oświadczył, że Rosja wyda blisko 500 milionów dolarów na wzmocnienie bezpieczeństwa tej separatystycznej prowincji gruzińskiej; 15 września w Moskwie podpisano porozumienia o współpracy wojskowej Rosji z Abchazją i Osetią Południową; 21 września rosyjska straż przybrzeżna rozpoczęła patrolowanie wód Abchazji. 17 lutego 2010 roku podczas wizyty Bagapsza w Moskwie podpisano 49-letnie porozumienie pozwalające Rosji na utrzymywanie bazy wojskowej w Abchazji. 8 sierpnia doszło do pierwszej po wojnie gruzińsko-rosyjskiej wizyty w Abchazji prezydenta Miedwiediewa.

Nasze artykuły na temat problemu Abchazji:

Perspektywy funkcjonowania Abchazji i Osetii Południowej (Łukasz Reszczyński, 6 października 2010):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,807,Perspektywy_funkcjonowania_Abchazji_i_Osetii_Poludniowej

Rosyjski szach-mat w Abchazji, Osetii Południowej (Sergei Blagov, 23 sierpnia 2010):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,765,Rosyjski_szach-mat_w_Abchazji_Osetii_Poludniowej

Rok po wojnie, Osetia Południowa i Abchazja szukają innych dróg (Brian Whitmore, 9 sierpnia 2009):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,457,Rok_po_wojnie_Osetia_Poludniowa_i_Abchazja_szukaja_innych_drog

Uznanie Abchazji i Osetii Południowej przez Rosję – q&a (28 sierpnia 2008):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,180,Uznanie_Abchazji_i_Osetii_Poludniowej_przez_Rosje_-_q_and_a.html

Rosja: analizując motywy Moskwy w zamrożonych konfliktach w Gruzji (Radio Free Europe/Radio Liberty, 20 kwietnia 2008):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,97,Rosja_analizujac_motywy_Moskwy_w_zamrozonych_konfliktach_w_Gruzji.html