STOSUNKI DWUSTRONNE DO 1988 ROKU

     24 lutego 1955 roku Irak i Turcja zawarły traktat sojuszniczy (tzw. pakt bagdadzki), do którego w październiku przyłączył się Iran. W ten sposób Irak i Iran (oraz Turcja, Pakistan, Wielka Brytania) utworzyły sojusz mający zapobiegać ekspansji ZSRR na Bliskim i Środkowym Wschodzie. Jednak 14 lipca 1958 roku w Iraku doszło do krwawego puczu generała Abdula Karima Qassima, który 24 marca 1959 roku ogłosił wystąpienie Iraku z paktu bagdadzkiego. Na dalsze pogorszenie stosunków dwustronnych wpłynął w latach 60-tych wzrost znaczenia socjalistycznej, panarabskiej partii Baas w Iraku. Irak wziął udział w wojnie 6-dniowej z Izraelem w 1967 roku, ostatecznie zrywając z Zachodem i zbliżając się do ZSRR, podczas gdy Iran był głównym sojusznikiem USA na Bliskim Wschodzie. W tej sytuacji Iran zaczął popierać rebeliantów kurdyjskich działających w północnym Iraku, ponadto na wspólnej granicy zaczęło dochodzić do incydentów zbrojnych.
     W kwietniu 1969 roku Iran wypowiedział irańsko-iracki traktat graniczny z 1937 roku, co spowodowało że w stosunkach dwustronnych zapanowała wzajemna wrogość. W styczniu 1970 roku rząd iracki doniósł o udaremnieniu popieranej przez Teheran próby zamachu stanu. Oba państwa rywalizowały o dominację regionalną, czego wyrazem były roszczenia Iranu do Bahrajnu i Iraku do Kuwejtu. Irak zerwał stosunki dyplomatyczne z Iranem po zajęciu 3 strategicznie ważnych wysp w Zatoce Perskiej przez Iran w listopadzie 1971 roku. Coraz częściej dochodziło do potyczek granicznych,. Po jednej z nich w lutym 1974 roku Irak skierował sprawę do Rady Bezpieczeństwa ONZ, która 28 maja 1974 roku uchwaliła rezolucję nr 348, zobowiązującą obie strony do przestrzegania rozejmu zawartego 7 marca, wycofania wojsk z regionów nadgranicznych i podjęcia negocjacji bez warunków wstępnych. W tym czasie w północnym Iraku wybuchła rebelia kurdyjska, będąca reakcją na niezadowalającą ofertę autonomii wystosowaną przez Bagdad 11 marca 1974 roku, którą Iran poparł, dostarczając Kurdom uzbrojenia. Gdy wydawało się, że Irak i Iran zmierzają do wojny, 6 marca 1975 roku wiceprezydent Iraku Saddam Husajn i szach Iranu Mohammed Reza Pahlavi niespodziewanie zawarli w Algierze porozumienie w sprawie uregulowania sporu granicznego, przewidujące ostateczną demarkację granicy lądowej zgodnie z protokołem z 1913 roku i delimitację granicy na rzece Szatt-el-Arab według linii thalwegu, co było postanowieniem korzystnym dla Iranu. Ze swojej strony Iran zgodził się zaprzestać poparcia dla kurdyjskich rebeliantów. W celu realizacji porozumienia z Algieru 13 czerwca 1975 roku podpisano w Bagdadzie traktat o granicy państwowej i dobrym sąsiedztwie.
     Uregulowanie kwestii granicznej pozwoliło na wydatną poprawę stosunków dwustronnych, czego wyrazem było zawarcie w lipcu 1977 roku 6 porozumień o współpracy w różnych dziedzinach oraz wyrzucenie przywódcy irańskich fundamentalistów ajatollaha Ruhollaha Chomeiniego z Iraku w październiku 1978 roku. Zwycięstwo rewolucji islamskiej i zdobycie władzy w Iranie przez Chomeiniego oraz przejęcie pełni władzy w Iraku przez Saddama Husajna w 1979 roku przyniosły gwałtowne pogorszenie stosunków iracko-irańskich. Między sekularnym, panarabskim reżimem irackim a teokratycznym reżimem irańskim zapanowała wrogość, tym bardziej że Iran deklarował chęć eksportu rewolucji. Z drugiej strony, dezintegracja armii irańskiej w połączeniu z zerwaniem współpracy wojskowej z USA powodowała, że Irak był przekonany o słabości militarnej Iranu i zaczął wysuwać żądania rewizji porozumienia z Algieru i opuszczenia przez Iran zajętych w 1971 roku wysp w Zatoce Perskiej. Od początku 1980 roku zaczęły się mnożyć incydenty zbrojne. 4 września 1980 roku wojska irańskie zaczęły ostrzeliwać terytorium irackie, po czym wojska irackie zaczęły zajmować obszary, które uważano za należące się Irakowi zgodnie z traktatem z 1975 roku. 17 września 1980 roku Saddam Husajn wypowiedział porozumienie z Algieru, ogłaszając Szatt el-Arab rzeką narodową. 22 września 1980 roku armia iracka rozpoczęła pełną inwazję na Iran.
     Wbrew oczekiwaniom Saddama Husajna wojna nie zakończyła się szybką klęską Iranu i przciągnęła się aż do 1988 roku, zmuszając do pośredniego zaangażowania światowe mocarstwa i państwa arabskie. Podstawą do zakończenia wyniszczającego konfliktu stała się sponsorowana przez USA rezolucja RB ONZ nr 598 z 20 lipca 1987 roku, postulująca zakończenie działań wojennych i powrót do pozycji sprzed wybuchu walk. Początkowo Iran odrzucił ją, gdyż nie określała ona, kto był agresorem. Jednak rosnące niezadowolenie w Iranie, nowe ofensywy wojsk irackich i zestrzelenie 3 lipca 1988 roku irańskiego samolotu pasażerskiego z 290 osobami na pokładzie przez amerykański krążownik USS Vincennes skłoniły Iran do zaakceptowania rezolucji nr 598 w dniu 17 lipca 1988 roku. Konflikt zakończyło zawieszenie broni, które weszło w życie 20 sierpnia 1988 roku.

     STOSUNKI DWUSTRONNE PO 1988 ROKU

     W lipcu 1990 roku w Genewie w obecności sekretarza generalnego ONZ Javiera Pereza de Cuellara spotkaniem ministrów spraw zagranicznych Tarika Aziza i Ali Akbara Velayatiego zainaugurowano iracko-irańskie negocjacje. Nie przyniosły one traktatu pokojowego, ale we wrześniu 1990 roku przywrócono stosunki dyplomatyczne na poziomie charges d’affairs. Pewne zbliżenie między oboma państwami nastąpiło pod koniec lat 90-tych. 29 września 2000 roku na szczycie OPEC w Caracas w Wenezueli doszło do spotkania prezydenta Iranu Mohammada Chatamiego i wiceprezydenta Irku Tahy Yassina Ramadana, a 13 października 2000 roku do Bagdadu przybył minister spraw zagranicznych Iranu Kamal Kharrazi, spotykając się z Saddamem Husajnem. Dalej jednak na stosunkach dwustronnych ciążyła podejrzliwość co do intencji drugiej strony, pogłębiona poparciem dla grup opozycyjnych takich jak irańska Mujahedin Khalq, bazująca w Iraku oraz Najwyższa Rada Islamskiej Rewolucji w Iraku (SCIRI) z kwaterą główną w Iranie. Ponadto nie rozwiązane pozostały problemy pozostałe po wojnie 1980-88, tj. przebieg granicy państwowej i kwestia jeńców wojennych.
     Dopiero usunięcie reżimu Husajna przez koalicję międzynarodową pod przewodnictwem USA w marcu 2003 roku umożliwiło poprawę oficjalnych stosunków dwustronnych. We wrześniu 2004 roku postanowiono o podniesieniu przedstawicielstw dyplomatycznych do szczebla ambasady. W maju 2006 roku pierwszy ambasador Iranu od 26 lat formalnie zajął swoje stanowisko. Generalnie stosunki iracko-irańskie ulegają ciągłemu rozwojowi – w 2006 roku dwustronna wymiana handlowa przekroczyła miliard dolarów. W ostatnich latach Iran otworzył kilka konsulatów (m.in. w Irbilu) w Iraku, zaś Irak w Iranie. Na początku marca 2008 roku Mahmud Ahmadinejad jako pierwszy w historii prezydent Iranu złożył wizytę w Iraku.
     W opinii niektórych ekspertów międzynarodowych Iran stał się po obaleniu Saddama Husajna najbardziej wpływowym państwem bliskowschodnim w Iraku, zwłaszcza w południowej i środkowej części kraju zamieszkałej przez ludność szyicką. Iran posiada długoletnie, bliskie związki z najważniejszymi ugrupowaniami działającymi na tym obszarze, np. SCIRI, tj. Najwyższą Radą Ismalskiej Rewolucji w Iraku utworzoną w Teheranie w 1982 roku i stanowiącą trzon Zjednoczonego Sojuszu Irackiego (UIA), zwycięzcy irackich wyborów parlamentarnych w styczniu 2005 roku i w grudniu 2005 roku; lider SCIRI Abdul Aziz al-Hakim zmarł w szpitalu w Teheranie w sierpniu 2009 roku. Iran jest też niekiedy uważany za patrona radykalnego ugrupowania Muktady al-Sadra, którego siły kilkakrotnie próbowały wzniecić powstanie przeciw siłom okupującym Irak, ale od sierpnia 2007 roku są zobowiązane do rozejmu.
     Waszyngton wielokrotnie zarzucał Iranowi, że wspiera rebeliantów irackich dokonujących ataków na siły amerykańskie, twierdząc że część uzbrojenia jakim się posługują pochodzi z Teheranu. Według raportu magazynu „Time” z sierpnia 2005 roku w chwili inwazji koalicji międzynarodowej na Irak w marcu 2003 roku z Iranu do Iraku przedostało się do 12 tysięcy osób, w tym liczni agenci irańskich sił bezpieczeństwa. W lutym 2007 roku dowództwo amerykańskie w Iraku przedstawiło dowody mające świadczyć o irańskim poparciu dla szyickich rebeliantów w Iraku, twierdząc że dostarczona broń spowodowała śmierć ponad 170 Amerykanów w ciągu 3 lat. W lipcu 2007 roku pojawiły się zarzuty, że Iran szkoli szyickich rebeliantów za pomocą libańskiego ugrupowania Hezbollah i na jego podobieństwo.
     Jednak działający od maja 2006 roku szyicki rząd Nuri Malikiego stara się utrzymywać jak najlepsze stosunki z Iranem i nie potwierdza publicznie zarzutów Waszyngtonu. W sierpniu 2007 roku Maliki złożył trzydniową wizytę w Iranie i według doniesień uzyskał wówczas od Teheranu obietnicę odcięcia wsparcia dla grup rebelianckich w Iraku, co spowodowało w kolejnych tygodniach zmniejszenie liczby tych rodzajów ataków, za które obwiniano Iran (tj. przy użyciu granatników, dużych rakiet i bomb przebijających pancerz, tzw. EFPs). 15 listopada 2007 roku jeden z amerykańskich generałów James Simmons oświadczył, że ilość ataków z użyciem IEDs (improwizowanych ładunków wybuchowych) zmniejszyła się z 3239 w marcu do 1560 w październiku. 20 stycznia 2008 roku dowództwo amerykańskie w Bagdadzie poinformowało o „dramatycznym” spadku ilości irańskiej broni używanej do ataków na siły koalicyjne i irackie, ale zaznaczyło też, że nie zmniejszyło się zaangażowanie Teheranu w szkolenie i finansowanie irackich rebeliantów.
     Iran konsekwentnie twierdzi, że bezpieczeństwo w Iraku zależy od wycofania wojsk amerykańskich, których uznaje za okupanta i których liczna obecność w bezpośrednim sąsiedztwie swojej granicy budzi określone obawy. W czerwcu 2008 roku Maliki podczas wizyty w Teheranie zapewniał, że terytorium irackie nie zostanie wykorzystane w ewentualnym amerykańskim ataku na Iran. Jak się wydaje zgodne z interesami Iranu było porozumienie między Irakiem a USA o dalszej współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa, zatwierdzone przez iracki rząd 16 listopada 2008 roku, przewidujące wycofanie wojsk amerykańskich z całości terytorium Iraku do końca 2011 roku.
     Teheran jest zainteresowany tym, by zamieszkujący północny Irak Kurdowie nie uzyskali niepodległości, gdyż zapewne wywołałoby to niepokoje wśród mniejszości kurdyjskiej w Iranie. W połowie 2006 roku Iran zasygnalizował, że jest gotów na ograniczoną interwencję zbrojną w północnym Iraku, bombardując obszary kurdyjskie. Podobne incydenty powtarzały się w kolejnych miesiącach i nasiliły w 2007 roku. W sierpniu 2007 roku Iran kilkakrotnie zbombardował pozycje Kurdyjskiej Partii Wolnego Życia (PEJAK), uważanej za frakcję Kurdyjskiej Partii Pracy (PKK), co wywołało protesty ministerstwa spraw zagranicznych Iraku. We wrześniu tegoż roku Teheran zagroził nawet akcją militarną jeśli ataki rebelianckie z terytorium Iraku nie ustaną i zasugerował, że rebeliantów popierają USA. 2 maja 2009 roku irańskie śmigłowce bojowe zbombardowału 3 kurdyjskie wsie w północnym Iraku, co było pierwszym irańskim nalotem na domniemane kryjówki kurdyjskich rebeliantów w Iraku.
     W ostatnich latach pojawiły się czytelne sygnały, że między Irakiem a Iranem wciąż nierozwiązane pozostają pewne kwestie terytorialne, które stanowiły jedną z przyczyn wojny w latach 1980-88. W marcu 2009 roku iracki minister spraw zagranicznych Hoshyar Zebari stwierdził, że Bagdad ma „wielkie problemy” z uregulowaniem kwestii granicznych z sąsiadem. W grudniu 2009 roku w południowoirackiej prowincji Maysan doszło do zatargu, gdy irańskie wojska zajęły szyb naftowy na przygranicznym polu naftowym Fakka.
     Wśród celów strategicznych jakie mogą przyświecać Iranowi w polityce wobec Iraku wymienia się m.in.: doprowadzenie do opuszczenia Iraku przez siły amerykańskie; zapobieżenie powstaniu proarabskiej, świeckiej administracji prezentującej stanowisko proamerykańskie i antyirańskie, zapewnienie zwycięstwa irańskiego Qom w rywalizacji z irackim Nadżafem o status najważniejszego centrum religijnego szyitów; ustanowienie bezpiecznego szlaku transportowego do Syrii jako środku nacisku na Izrael.

Nasze artykuły na temat stosunków Irak-Iran:

Nadzieje i obawy Iranu gdy Irakijczycy idą głosować (Abbas Djavadi, 7 marca 2010):
http://stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,632,Nadzieje_i_obawy_Iranu_gdy_Irakijczycy_ida_glosowac

Irak jest bardziej demokratyczny niż Iran (Abbas Djavadi, 8 lutego 2009):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,336,Irak_jest_bardziej_demokratyczny_niz_Iran

Irak-Iran: Ahmadinejad składa przełomową wizytę w Bagdadzie (Radek Alf, 6 marca 2008):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,77,Irak-Iran_Ahmadinejad_sklada_przelomowa_wizyte_w_Bagdadzie.html