STOSUNKI DWUSTRONNE DO 1959 ROKU

     Więzi gospodarcze między hiszpańską kolonią Kubą a USA stopniowo zacieśniały się w XIX wieku. Około 1850 roku wartość handel Kuby z USA przekroczyła wartość handlu z Hiszpanią, w 1877 roku już 82% eksportu kubańskiego trafiało do USA, a Amerykanie nabywali wiele posiadłości na wyspie. Już od 1839 roku pojawiały się propozycje zakupu wyspy. Pod koniec XIX wieku Kuba zaczęła nabierać coraz większego znaczenia strategicznego wraz z planowaną budową kanału między Atlantykiem a Pacyfikiem. Zdobycie kontroli nad Kubą stało się wówczas ważnym celem polityki zagranicznej USA. W 1898 roku doszło do wojny hiszpańsko-amerykańskiej. Zakończyła się ona podpisaniem 10 grudnia w Paryżu traktatu pokojowego, w którym Hiszpania zrzekła się roszczeń do Kuby.
     1 stycznia 1899 roku nstąpiło formalne zakończenie administracji hiszpańskiej na Kubie. Do aneksji Kuby nie doszło, ale USA zapewniły sobie dominującą pozycję na Kubie przez przyjęcie 2 marca 1901 roku tzw. poprawki Platta, włączoną do konstytucji Kuby w dniu uzyskania niepodległości 20 maja 1902 roku i umocowaną traktatem o stosunkach dwustronnych z 22 maja 1903 roku. Na mocy poprawki USA zachowały prawo do interwencji w celu zachowania niepodległości wyspy i rządu zdolnego do ochrony życia, własności i wolności indywidualnej. 23 lutego 1903 roku Kuba i USA zawarły układ o dzierżawie przez USA obszaru Guantanamo „na odpowiedni okres” w celu utrzymywania tam stacji węglowej i morskiej. USA uzyskały pełną jurysdykcję i kontrolę nad Guantanamo przy zachowaniu suwerenności Kuby.
     Do lat 30-tych Kuba była państwem całkowicie zależnym od USA, które wykorzystały swoje prawo do interwencji już w 1906 roku, przejmując po zduszeniu zbrojnej rebelii bezpośrednie zarządzanie nad wyspą do 1909 roku. Wojska amerykańskie dokonywały kolejnych interwencji w 1912 i 1917 roku. Dopiero w 1934 roku prezydent USA Franklin Delano Roosevelt, realizując politykę dobrego sąsiedztwa, zniósł poprawkę Platta w podpisanym 29 maja traktacie o stosunkach między Kubą a USA. Utrzymano jednak w mocy dzierżawę Guantanamo, a w traktacie o wzajemności z 24 sierpnia USA uzyskały preferencyjny dostęp do rynku kubańskiego dla własnych produktów. Zapewniło to kontynuację dominacji amerykańskiej w życiu gospodarczym Kuby.
     10 marca 1952 roku generał Fulgencio Batista, od wielu lat człowiek nr 1 w polityce kubańskiej, przejął całkowitą władzę w kraju, ustanawiając brutalną dyktaturę wojskową. USA popierały sprzyjającego im Batistę, realizując porozumienie o wzajemnej pomocy wojskowej, podpisane 3 dni przed przejęciem władzy przez Batistę. W marcu 1958 roku USA postanowiły wstrzymać pomoc wojskową dla reżimu Batisty, co pozwoliło wziąć górę rebeliantom dowodzonym przez Fidela Castro. 1 stycznia 1959 roku Batista uciekł z kraju.

STOSUNKI DWUSTRONNE W LATACH 1959-62

     Już 7 stycznia 1959 roku USA uznały nowy rząd Kuby, a w kwietniu Castro złożył blisko dwutygodniową wizytę w USA. Stosunki kubańsko-amerykańskie szybko jednak uległy załamaniu. Przyczyniła się do tego przede wszystkim nacjonalizacja gospodarki kubańskiej, a także informacje o represjach wobec przeciwników rewolucji kubańskiej i przybycie pierwszych grup uchodźców kubańskich do USA. W USA nabierano przeświadczenia, że nowe władze Kuby to komuniści, co zdawała się potwierdzać wizyta wicepremiera ZSRR Anastasa Mikojana w lutym 1960 roku, dająca początek stosunkom handlowym między oboma państwami. W marcu 1960 roku prezydent USA Dwight Eisenhower zatwierdził tajny plan obalenia Castro poprzez inwazję sił paramilitarnych złożonych z kubańskich emigrantów. W lipcu Eisenhower anulował przysługującą Kubie kwotę eksportową na cukier na ten rok, w związku z czym Kuba zawarła umowy o zakupie jej cukru z ChRL i innymi państwami bloku wschodniego. Przyspieszono także nacjonalizację właśności amerykańskiej na Kubie. 9 lipca przywódca radziecki Nikita Chruszczow ostrzegł USA, że interwencja na Kubie spotka się z odwetem za pomocą rakiet międzykontynentalnych. 19 października 1960 roku USA nałożyły na Kubę embargo gospodarcze z wyłączeniem eksportu żywności i lekarstw, a 3 stycznia 1961 roku zerwały stosunki dyplomatyczne z Kubą.
     17 kwietnia 1961 roku doszło do inwazji oddziału kubańskich kontrrewolucjonistów wyszkolonych i uzbrojonych przez CIA. Ta tzw. inwazja w Zatoce Świń zakończyła się kompromitującą klęską po zaledwie 3 dniach. Spowodowało to dalszą radykalizację rewolucji kubańskiej: 1 maja 1961 roku Castro ogłosił, że Kuba jest państwem socjalistycznym, a 2 grudnia – że realizowany będzie program marksizmu-leninizmu. 31 stycznia 1962 roku na wniosek USA ministrowie spraw zagranicznych Organizacji Państw Amerykańskich (OPA) przyjęli rezolucję usuwającą z organizacji rząd kubański z powodu sprzeczności marksizmu-leninizmu z systemem międzyamerykańskim. 7 lutego 1962 roku prezydent USA John F. Kennedy nałożył na Kubę całkowitą blokadę gospodarczą.
     Działania USA przeciw Kubie i groźba inwazji skłoniły rząd Castro do intensywnego zbrojenia wojsk kubańskich. Na wyspę zaczęły trafiać duże ilości broni radzieckiej. 22 października 1962 roku Kennedy poinformował, iż na Kubie zainstalowano rakiety jądrowe zdolne osiągnąć terytorium USA i zarządził „kwarantannę” wyspy w celu odcięcia dalszych dostaw broni o charakterze ofensywnym. Ostatecznie grożący wojną jądrową kryzys kubański został zażegnany, gdy 28 października Chruszczow zgodził się zdemontować radzieckie rakiety z Kuby w zamian za obietnicę nieatakowania wyspy przez USA. 20 listopada 1962 roku USA zakończyły „kwarantannę” wyspy, ale kontynuowały politykę izolacji Kuby. 8 lutego 1963 roku Waszyngton zakazał Amerykanom podróży na Kubę oraz transakcji finansowych i komercyjnych z Kubą. 8 lipca 1963 roku zamrożono wszystkie aktywa kubańskie w USA. W lipcu 1964 roku z inicjatywy Waszyngtonu OPA ustaliła zerwanie stosunków dyplomatycznych z Kubą i nałożenie szerokich sankcji gospodarczych.

STOSUNKI DWUSTRONNE W LATACH 1962-1990

     28 września 1965 roku Castro niespodziewanie ogłosił, że Kubańczycy pragnący „jankeskiego raju” będą mogli opuścić wyspę z portu Camarioca począwszy od 10 października. W ciągu miesiąca skorzystało z tej możliwości około 3 tysiące Kubańczyków. 6 listopada 1965 roku Kuba i USA zgodziły się na otworzenie mostu powietrznego dla Kubańczyków pragnących udać się do USA. Tzw. „loty wolności” rozpoczęły się 1 grudnia 1965 roku i trwały do 1971 roku, umożliwiając emigrację 250 tysiącom Kubańczyków. 2 listopada 1966 roku wszedł w życie Cuban Adjustment Act, na mocy którego Kubańczycy, którzy znaleźli się na terytorium USA po 1 stycznia 1959 roku po 2 latach byli uprawnieni do statusu stałych rezydentów.
     Symptomy pewnego ocieplenia w stosunkach kubańsko-amerykańskich pojawiły się na początku lat 70-tych. Począwszy od 1966 roku dochodziło do licznych przypadków uprowadzenia samolotów amerykańskich bądź kubańskich. W reakcji na takie incydenty 15 lutego 1973 roku Kuba i USA zawarły porozumienie o przeciwdziałaniu porwaniom. 28 września 1974 roku na Kubę przybyli senatorzy Jacob Javits i Claiborne Pell – pierwsi amerykańscy urzędnicy państwowi składający wizytę od zerwania stosunków dyplomatycznych w 1961 roku. W listopadzie 1974 roku dyplomaci kubańscy i amerykańscy spotkali się w Waszyngtonie na rozmowach w sprawie normalizacji, lecz załamały się one wobec interwencji kubańskiej w Angoli. 29 lipca 1975 roku OPA uchwaliła zniesienie kolektywnych sankcji dyplomatycznych i handlowych wobec Kuby, co Waszyngton przyjął z zadowoleniem. 21 sierpnia 1975 roku USA złagodziły embargo gospodarcze, zezwalając firmom amerykańskim działającym w państwach trzecich na handel z Kubą. Do normalizacji dojść jednak nie mogło, gdyż Waszyngton domagał się zakończenia poparcia Hawany dla ruchów rewolucyjnych, a zwłaszcza wycofania wojsk z Afryki, natomiast Castro był pewien, że Amerykanie spiskują przeciw niemu. Dowodem miał być zamach bombowy 6 października 1976 roku na samolot linii Cubana nad Barbadosem, w którym zginęły 73 osoby; Castro szybko oskarżył CIA o zorganizowanie zamachu.
     19 marca 1977 roku prezydent USA Jimmy Carter nie przedłużył zakazu podróży Amerykanów na Kubę. 27 kwietnia 1977 Kuba i USA zawarły porozumienie o granicy morskiej i prawach rybołówczych. 1 września 1977 roku w Hawanie i Waszyngtonie otworzono sekcje interesów zajmujące się sprawami konsularnymi. Jednak coraz aktywniejsze poparcie Kuby dla ruchów rewolucyjnych, m.in. w Etiopii i Nikaragui, doprowadziło do usztywnienia stanowiska Waszyngtonu. 1 października 1979 roku Carter ogłosił zaostrzenie polityki wobec Kuby, m.in. poprzez manewry wojskowe na Karaibach i wzmocnienie kontyngentu w Guantanamo celem wzmożonej obserwacji podejrzanych poczynań Kuby.
     21 kwietnia 1980 roku rząd Kuby otworzył port Mariel dla osób chcących opuścić kraj. Do 26 września 1980 roku, kiedy port ponownie zamknięto, do USA wyemigrowało w ten sposób 125 tysięcy Kubańczyków. Exodus Mariel spotkał się z negatywną reakcją Waszyngtonu, który oskarżył Hawanę o dezorganizację procesu poprzez przyzwolenie na odbiór emigrantów w jakichkolwiek ilościach przez jakiekolwiek łodzie; media amerykańskie sugerowały natomiast, że celem Hawany było wysłanie do USA osób skazanych za przestępstwa lub niepełnosprawnych umysłowo. W grudniu 1980 roku rozpoczęto rozmowy w sprawie repatriacji tzw. Marielitos, które zakończyły się porozumieniem zawartym w grudniu 1984 roku, przewidującym odesłanie 2746 osób na Kubę i zezwolenie przez USA na emigrację 20 tysięcy Kubańczyków rocznie.
     W styczniu 1981 roku prezydentem został republikanin Ronald Reagan, który powrócił do konfrontacyjnej polityki wobec Kuby. Waszyngton zaczął aktywnie wspierać kontrrewolucjonistów w Nikaragui. 1 marca 1982 roku Kubę umieszczono na liście państw-sponsorów terroryzmu. 19 kwietnia 1982 roku przywrócono zakaz podróży na Kubę (z nielicznymi wyjątkami, np. dla odwiedzających bliskie rodziny). 25 października 1983 roku wojska amerykańskie przeprowadziły inwazję na Grenadzie, obalając nowy lewicowy rząd i aresztując ponad 600 znajdujących się tam Kubańczyków. 20 maja 1985 roku nadawanie na Kubę rozpoczęło z Miami na Florydzie Radio Marti (23 marca 1990 rozpoczęła działalność TV Marti). Rząd w Hawanie natychmiast zaczął zagłuszać rozgłośnię, a także zerwał porozumienie imigracyjne z grudnia 1984 roku (przywrócono je 20 listopada 1987 roku). 4 października 1985 roku Reagan zakazał podróży do USA przedstawicielom rządu kubańskiego lub kubańskiej partii komunistycznej. 20 listopada 1989 roku Departament Skarbu wprowadził ograniczenie wydatków Amerykanów udających się na Kubę do 100 dolarów dziennie. W marcu 1987 roku USA próbowały po raz pierwszy, lecz bezskutecznie, doprowadzić do ocenzurowania Kuby przez Komisję Praw Człowieka ONZ. Proponowana przez USA krytyczna rezolucja została po raz pierwszy przyjęta przez komisję w 1990 roku.

STOSUNKI DWUSTRONNE PO ROKU 1990

     W latach 90-tych USA kolejnymi ustawami zacieśniały sankcje obowiązujące wobec Kuby, próbując wykorzystać kryzys gospodarczy na Kubie do obalenia reżimu Castro. W październiku 1990 roku Kongres USA przyjął tzw. poprawkę Macka, zabraniającą handlu z Kubą firmom amerykańskim działającym w państwach trzecich. Ustawa Torricelliego (Cuban Democracy Act) z 15 października 1992 roku dodatkowo zabraniała podróży na Kubę obywatelom amerykańskim i udzielania pomocy finansowej rodzinom na Kubie (dozwolona była pomoc humanitarna w formie żywności i lekarstw). Z kolei z inicjatywy Kuby w listopadzie 1992 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję wzywającą USA do zakończenia embarga (podobne rezolucje przyjmowane są odtąd corocznie).
     Na początku sierpnia 1994 roku Castro ogłosił swobodę emigracji, po czym ponad 30 tysięcy Kubańczyków natychmiast wypłynęło w kierunku USA. Prezydent USA Bill Clinton 19 sierpnia postanowił o odesłaniu ich do Guantanamo (czym zrywał z dotychczasową polityką automatycznego dopuszczania przechwyconych uchodźców na terytorium USA). 9 września 1994 roku Kuba i USA podpisały porozumienie, zobowiązujące Hawanę do zapobiegania nielegalnej emigracji w zamian za przyjęcie przez USA minimum 20 tysięcy Kubańczyków rocznie. 2 maja 1995 roku w kolejnym porozumieniu dwustronnym przewidziano odsyłanie na Kubę nielegalnych kubańskich emigrantów przechwyconych na morzu lub na obszarze Guantanamo.
     24 lutego 1996 roku kubańskie samoloty myśliwskie zestrzeliły niedaleko Hawany, ale według USA na wodach międzynarodowych, dwie maszyny należące do organizacji oponentów Castro ”Brothers To The Rescue”, które wcześniej zrzucały ulotki antyrządowe nad Kubą; w katastrofie zginęły 4 osoby. W reakcji na ten incydent Clinton zdecydował się 12 marca 1996 podpisać ustawę Helmsa-Burtona (Cuban Liberty and Democratic Solidarity Act), nakładającą kary na firmy zagraniczne handlującymi z Kubą, zezwalającą Amerykanom na zaskarżanie w sądach inwestorów zagranicznych wykorzystujących mienie amerykańskiego wywłaszczone przez Kubę po 1959 roku i zakazującą takim inwestorom działalności w USA. Eksterytorialny zasięg ustawy wzbudził ostre protesty międzynarodowe, zwłaszcza ze strony Unii Europejskiej, która wkrótce wynegocjowała nie stosowanie jej postanowień do firm europejskich.
     W końcowym okresie prezydentury Clintona embargo na Kubę uległo pewnemu złagodzeniu. W marcu 1998 roku zezwolono na bezpośrednie loty między USA a Kubą i wysyłanie przez kubańskich emigrantów w USA pieniędzy dla krewnych na wyspie, w styczniu 1999 roku wprowadzono kolejne ułatwienia w niesieniu pomocy humanitarnej na Kubę. W październiku 1999 George Ryan z Illinois jako pierwszy gubernator USA w epoce Castro przybył osobiście na Kubę z pomocą humanitarną. Na przełomie 1999 i 2000 roku głośna była spraw Eliana Gonzaleza, 6-letniego wówczas rozbitka. O prawo do opieki nad chłopcem ubiegał się ojciec mieszkający na Kubie i krewni z Florydy; ostatecznie 28 czerwca 2000 roku Elian powrócił na Kubę.
     Symbolicznym wyrazem lepszych stosunków dwustronnych było uściśnięcie sobie rąk przez Clintona i Castro na Szczycie Milenijnym ONZ we wrześniu 2000 roku. W listopadzie 2001 roku, po tym jak Kubę nawiedził huragan Michelle, Waszyngton zezwolił na komercyjną sprzedaż towarów rolnych rządowi kubańskiemu; 16 grudnia 2001 roku do Hawany zawinął pierwszy statek z transportem amerykańskiej żywności. 12 maja 2002 roku Jimmy Carter odwiedził Kubę jako pierwszy były bądź urzędujący prezydent USA. We wrześniu 2002 roku w Hawanie odbyła się duża wystawa amerykańskiego agrobiznesu, na której obecnych było ponad 250 firm.
     W marcu 2003 roku rząd kubański aresztował 75 dysydentów za rzekome spiskowanie z amerykańskimi dyplomatami, a następnie skazał na wieloletnie wyroki więzienia. Mimo iż w październiku 2003 roku Senat USA zagłosował za zniesieniem zakazu podróży na Kubę, prezydent George W. Bush w lutym 2004 roku zaostrzył restrykcje, zezwalając władzom na zatrzymanie i inspekcje wszelkich statków udających się w kierunku Kuby. W październiku 2003 roku Bush powołał Komitet Wsparcia Wolnej Kuby (CAFC), mający opracować sposób odsunięcia Castro i przygotowania okresu przejściowego. Z rekomendacji komitetu 6 maja 2004 roku Bush ograniczył wizyty emigrantów kubańskich u rodzin na wyspie do 1 na 3 lata, zmniejszył dzienny limit wydatków do 50 dolarów i ograniczył transfery pieniężne wyłącznie do członków rodzin oraz zapowiedział wydatki na promocję demokracji na Kubie w wysokości 59 milionów dolarów w ciągu 2 lat. 18 stycznia 2005 roku podczas przesłuchania w senackiej komisji spraw zagranicznych sekretarz stanu USA Condoleezza Rice zaliczyła Kubę do 6 „przyczółków tyranii” na świecie. W lipcu 2005 roku Bush utworzył stanowisko „koordynatora okresu przejściowego” na Kubie. 10 lipca 2006 roku na wniosek CAFC Bush ogłosił zamiar wydania 80 milionów dolarów w ciągu kolejnych 2 lat na promocję zmian demokratycznych na Kubie.

Nasze artykuły na temat stosunków Kuba-USA:

Kandydaci Obama i McCain wobec Ameryki Łacińskiej (26 października 2008):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/raport_kandydaci,233,Obama_i_McCain_wobec_Ameryki_Lacinskiej