W okresie Zimnej Wojny Iran pod rządami szacha Mohammeda Rezy Pahlaviego znajdował się w orbicie wpływów amerykańskich. Po rewolucji islamskiej w 1979 roku Iran, mimo iż obrócił się przeciw USA, w równym stopniu demonizował także ZSRR. Dopiero w schyłkowej fazie komunizmu radzieckiego nastąpiła poprawa stosunków dwustronnych. W styczniu 1989 roku ajatollah Ruhollah Chomeini napisał pierwszy list do obcej głowy państwa, którego adresatem był Michaił Gorbaczow. Chomeini namawiał Gorbaczowa, by w obliczu upadku komunizmu na poważnie rozpoczął studia nad islamem, twierdząc że głównym problemem ZSRR był brak prawdziwej wiary w Boga, a islam niesie uniwersalne wartości. Następnie w czerwcu 1989 roku wizytę w ZSRR złożył przewodniczący parlamentu Ali Akbar Hashemi Rafsanjani, podpisując szereg porozumień o poszerzeniu współpracy dwustronnej, m.in. w zakresie handlu, wojskowości oraz nauki i techniki, w tym energetyki jądrowej.
Wówczas Iran postrzegał Rosję już nie jako zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego, lecz partnera, który może pozwolić na przełamanie izolacji międzynarodowej i dostarczać nowoczesnej technologii i broni. Rosja traktowała stosunki z Iranem jako sposób na utrzymanie wpływów w strategicznie ważnym regionie Bliskiego Wschodu i zapewnienie zbytu produktom przemysłu zbrojeniowego. Bardzo ważne było również zabezpieczenie się przed wsparciem dla muzułmańskich separatystów czeczeńskich. Już w pierwszej połowie lat 90-tych Rosja dostarczyła Iranowi kilkaset czołgów i pojazdów opancerzonych, samoloty myśliwskie, łodzie podwodne i pociski ziemia-powietrze. W sierpniu 1992 roku podpisano porozumienie ramowe o współpracy w zakresie pokojowego wykorzystania energii atomowej, a także porozumienie o budowie przez Rosję 2 reaktorów atomowych w Iranie. W styczniu 1995 roku podpisano kontrakt o wartości około 800 milionów dolarów przewidujący budowę przez Rosję reaktora lekkowodnego w kompleksie Bushehr na południu Iranu, dostarczanie paliwa jądrowego i szkolenie irańskiego personelu.
Rosyjsko-irańska współpraca militarna i nuklearna stała się przedmiotem poważnych obaw USA, prowadzących politykę międzynarodowego izolowania Iranu. W czerwcu 1995 roku premier Rosji Wiktor Czernomyrdin i wiceprezydent USA Al Gore osiągnęli poufne porozumienie, w którym Rosja zobowiązała się nie sprzedawać Iranowi nowego sprzętu wojskowego. Jednak w listopadzie 2000 roku Moskwa ogłosiła wycofanie się z tego porozumienia, a pod koniec grudnia 2000 roku do Iranu przybył minister obrony Igor Siergiejew. Była to pierwsza wizyta tego rodzaju po 1979 roku; ogłoszono wówczas „nowy rozdział” w stosunkach dwustronnych, mający charakteryzować się zacieśnieniem współpracy wojskowej, politycznej i naukowo-technicznej. Już wcześniej, w lutym 1998 roku Rosja i Iran podpisały porozumienie w sprawie ukończenia budowy reaktora w Bushehr z większym zaangażowaniem rosyjskim w ten projekt, a w marcu 1998 roku zawarto wstępne porozumienie o budowie przez Rosję kolejnych 2 reaktorów w Bushehr. Bliższą współpracę irańsko-rosyjską przypieczętowała wizyta w Rosji prezydenta Iranu Mohammada Chatamiego w dniach 12-15 marca 2001 roku. Bezprecedensowe w sferze kontaktów politycznych było przybycie do Iranu na szczyt przywódców państw regionu Morza Kaspijskiego 16 października 2007 roku prezydenta Władimira Putina – pierwszego przywódcy rosyjskiego odwiedzającego Iran od czasu konferencji teherańskiej w 1943 roku. Putin spotkał się wówczas z prezydentem Iranu Mahmudem Ahmadinejadem i najwyższym przywódcą religijnym ajatollahem Alim Chameneim (co rzadko zdarza się w przypadku wizyty szefa państwa nieislamskiego) i jednoznacznie wyraził sprzeciw wobec użycia siły przeciw Iranowi.
Związki irańsko-rosyjskie budziły bowiem coraz większe kontrowersje od chwili, gdy program nuklearny Iranu stał się jednym z czołowych problemów międzynarodowych po tym jak w sierpniu 2002 roku ugrupowanie opozycyjne Narodowa Rada Oporu Iranu (NCRI) ujawniło istnienie dwóch nieznanych wcześniej obiektów nuklearnych w Iranie. Rosja stanowczo opowiadała się za dyplomatycznym rozwiązaniem kwestii irańskiego programu nuklearnego. Jej propozycją było wykonywanie wzbogacania uranu na terytorium Rosji i dostarczanie paliwa jądrowego Iranowi; Iran wykazywał zainteresowanie tym pomysłem, ale konsekwentnie odmawiał wstrzymania własnego programu wzbogacania uranu. Moskwa utrzymywała też, że nie ma dowodów na to, iż irański program nuklearny służył również celom wojskowym. Rosja głosowała w grudniu 2006 roku, marcu 2007 roku, marcu 2008 roku i czerwcu 2010 roku za rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ nakładającymi sankcje na Iran, jednak odegrała kluczową rolę w złagodzeniu ich zakresu. Aby zmniejszyć obawy Zachodu co do budowy elektrowni jądrowej w Bushehr, w lutym 2005 roku Rosja zawarła z Iranem porozumienie zobowiązujące republikę islamską do przekazania Rosji całego zużytego paliwa jądrowego z reaktora Bushehr. Reaktor ten miał być uruchomiony jeszcze w 2006 roku, ale strona rosyjska kilkakrotnie odkładała ukończenie projektu z powodu sporu finansowego, co wywoływało niezadowolenie Teheranu. Pojawiły się w związku z tym zarzuty wobec Rosji, że Bushehr jest wykorzystywany jako karta przetargowa w negocjacjach z Zachodem na różne tematy. W grudniu 2007 roku rosyjska firma Atomstroiexport budująca elektrownię w Bushehr ogłosiła, że doszła do porozumienia z Teheranem w sprawie terminarza ukończenia inwestycji, ale oświadczyła też, że nie nastąpi to przed końcem 2008 roku. Dopiero 25 lutego 2009 roku przeprowadzono wstępny test elektrowni w Bushehr. 21 stycznia 2010 roku szef Rosatomu Siergiej Kirijenko oświadczył, że zostanie ona uruchomiona w 2010 roku; aktywację rozpoczęto 21 sierpnia.
Jednocześnie Rosja umacniała swoją pozycję głównego dostawcy broni dla Iranu, co również spotykało się ze zdecydowaną krytyką USA. W grudniu 2005 roku podpisano kontrakt o wartości 700 milionów dolarów na dostawę 29 mobilnych systemów obrony przeciwlotniczej Tor-M1; zostały one dostarczone Iranowi przed końcem 2006 roku. 26 grudnia 2007 roku minister obrony Iranu Mostafa Mohammad Najjar oświadczył, że Rosja zgodziła się sprzedać Iranowi bardziej zaawansowany system rakietowej obrony przeciwlotniczej S-300, a 21 grudnia 2008 roku władze irańskie poinformowały, że rozpoczęły się dostawy tego systemu; doniesienia te nie znalazły jednak potwierdzenia po stronie rosyjskiej. 17 lutego 2010 roku Rosja wstrzymała dostawy S-300 do czasu rozwiązania „problemów technicznych”, a 11 czerwca oświadczyła, że przyjęta 2 dni wcześniej rezolucja RB ONZ nakładająca nowe sankcje na Iran uniemożliwiała sprzedaż S-300 Iranowi; 22 września prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew wydał dekret formalnie zakazujący eksportu do Iranu wielu rodzajów uzbrojenia, w S-300.
Oba państwa znajdują się w gronie czołowych eksporterów gazu ziemnego i podjęły ostatnio działania zmierzające do wspólnego kształtowania światowego rynku tego surowca, co często bywa porównywane do działalności Organizacji Państw Eksportujących Ropę Naftową (OPEC). 21 października 2008 roku szef rosyjskiego Gazpromu Aleksiej Miller i ministrowie ropy naftowej Iranu i Kataru ogłosili na spotkaniu w Teheranie zamiar utworzenia przez te 3 państwa ugrupowania koordynującego politykę eksportu gazu ziemnego. Następnie 23 grudnia 2008 roku w Moskwie odbyło się Forum Państw-Eksporterów Gazu Ziemnego z udziałem Rosji, Iranu i 10 innych państw, na którym podpisano statut tworzący organizację z siedzibą w stolicy Kataru Doha.
Dwustronna wymiana handlowa wykazuje stałą tendencję zwyżkową: w 2000 roku wynosiła 660 milionów dolarów i wzrosła w 2005 roku do 2 miliardów dolarów, z czego 1,9 miliarda stanowił eksport rosyjski do Iranu. Oprócz elektrowni jądrowej w Bushehr i eksportu broni gospodarcze interesy Rosji związane z Iranem to m.in. eksploatacja przez Gazprom pola gazowego South Pars i wspólna budowa hydroelektrowni w Tadżykistanie.
Nasze artykuły na temat stosunków Iran-Rosja:
Iran: z Rosji, bez większej miłości (Robert Tait, 1 grudnia 2010):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,857,Iran_z_Rosji_bez_wiekszej_milosci
Uruchomienie pierwszej irańskiej elektrowni atomowej w Bushehr – q&a (22 sierpnia 2010):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,764,Uruchomienie_pierwszej_iranskiej_elektrowni_atomowej_w_Bushehr_?_q_and_a
Rosja, Iran i Waszyngton walczą o system S-300 (Richard Weitz, 17 marca 2009):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,363,Rosja_Iran_i_Waszyngton_walcza_o_system_S-300
Kwestia irańska w świetle narastającej rywalizacji między Zachodem a Rosją (Tomasz Otłowski, 7 października 2008):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,215,Kwestia_iranska_w_swietle_narastajacej_rywalizacji_miedzy_Zachodem_a_Rosja
Rosja-Iran: Buszer wart jest ryzyka (Alicja Curanović, 9 grudnia 2007):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,37,Rosja-Iran_Buszer_wart_jest_ryzyka.html
