STOSUNKI SYRYJSKO-IZRAELSKIE DO 2000 ROKU
Nierozwiązanym problemem terytorialnym w stosunkach Syrii z Izraelem pozostają strategiczne Wzgórza Golan, które stanowią doskonały punkt obserwacyjny i naturalną zaporę przed ofensywą ze strony nieprzyjaciela. Są też źródłem wód rzeki Jordan i charakteryzują się żyzną glebą.
Wzgórza Golan są okupowane przez Izrael od wojny 6-dniowej w lipcu 1967 roku. Podczas wojny Jom Kippur w październiku 1973 roku Syria starała się bezskutecznie odebrać to terytorium, uzyskując w porozumieniu rozejmowym podpisanym 31 maja 1974 roku jedynie wąski pas strefy zdemilitaryzowanej patrolowanej przez siły ONZ. Izrael już od zakończenia wojny 6-dniowej promował osadnictwo na Wzgórzach Golan i zaanektował terytorium decyzją Knessetu z 14 grudnia 1981 roku, co nie zostało uznane przez społeczność międzynarodową. Trzy dni później Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję nr 497, która uznała rozciągnięcie praw, jurysdykcji i administracji izraelskiej na Wzgórza Golan za nieważne i pozbawione skutków prawnych.
Syria wzięła udział w bliskowschodnim procesie pokojowym zapoczątkowanym w 1991 roku. Podpisanie we wrześniu 1993 roku izraelsko-palestyńskich układów z Oslo (rozwiązanie kwestii Palestyny było warunkiem wstępnym Syrii) i zawarcie pokoju przez Izrael i Jordanię dawały nadzieję, że wkrótce nastąpi również zawarcie układu pokojowego przez Izrael i Syrię. Jednak prowadzone z przerwami od stycznia 1994 roku negocjacje w sprawie Wzgórz Golan, podczas których rząd izraelski deklarował gotowość pełnego wycofania się na pozycje z 4 lipca 1967 roku, zostały zerwane w marcu 1996 roku po tym jak w Izraelu doszło do serii zamachów bombowych Hamasu. W obliczu napięć w izraelsko-palestyńskim procesie pokojowym kwestia pokoju z Syrią zeszła na dalszy plan.
Rokowania wznowiono dopiero w grudniu 1999 roku w Waszyngtonie przy pośrednictwie prezydenta USA Billa Clintona, ale załamały się one w marcu 2000 roku, mimo że izraelski rząd Ehuda Baraka był skłonny do rezygnacji z większości Wzgórz Golan w zamian za traktat pokojowy, wzajemne uznanie i normalizację stosunków. Kluczowym punktem spornym pozostał przebieg granicy po wycofaniu się ze Wzgórz – Izrael pragnął zachować kontrolę nad wschodnim brzegiem Jeziora Galilejskiego, które stanowi podstawowe źródło wody; dla Damaszku stanowisko to jest nie do zaakceptowania. Ponadto Izrael uważał, że znajdujące się w rękach syryjskich Wzgórza Golan powinny zostać zdemilitaryzowane oraz powinny być przedsięwzięte inne środki służące minimalizacji ryzyka zaskakującego ataku syryjskiego. Opinia publiczna w Izraelu raczej nie akceptowała zwrotu Wzgórz Golan, uważając walory strategiczne tego terytorium za zbyt ważne dla Izraela; ponadto ewakuacja Wzgórz oznaczałaby konieczność przeniesienia około 17 tysięcy żydowskich osadników mieszkających w 33 osadach.
STOSUNKI SYRYJSKO-IZRAELSKIE PO 2000 ROKU
Od 2000 roku Syria i Izrael nie prowadziły negocjacji pokojowych, a stosunki dwustronne pogorszyły się po wybuchu drugiej intifady palestyńskiej we wrześniu 2000 roku, jako że w opinii Izraela Damaszek udzielał poparcia palestyńskim ugrupowaniom dokonującym zamachów na terytorium Izraela. W październiku 2003 roku, w dzień po zamachu terrorystycznym Islamskiego Dżihadu w Hajfie, w którym zginęło 19 osób, lotnictwo izraelskie zbombardowało domniemane obozy tego ugrupowania nieopodal Damaszku; był to pierwszy atak izraelski głęboko na terytorium syryjskim od wojny Jom Kippur w 1973 roku. W czerwcu 2006 roku po porwaniu przez Hamas izraelskiego żołnierza Gilada Shalita izraelskie samoloty bojowe wykonały niski przelot nad pałacem prezydenckim w Damaszku podczas obecności w budynku prezydenta Baszara Assada, zaznaczając gotowość do uderzenia na biura rezydujących w stolicy Syrii przedstawicieli Hamasu.
Izrael od dawna domaga się również od Syrii zaprzestania wsparcia dla działającego w południowym Libanie ugrupowania Hezbollah. Z tego powodu nie została zrealizowana złożona w grudniu 2003 roku przez Assada na łamach „The New York Times” oferta wznowienia rozmów pokojowych w momencie ich zerwania w marcu 2000 roku. Uważa się, że Syria traktuje Hezbollah jako tanią w utrzymaniu kartę przetargową, która może zmusić Izrael do przystąpienia do rokowań pokojowych. Jednocześnie Damaszek unika otwartej konfrontacji wojskowej z Izraelem – gdy w kwietniu 2001 roku lotnictwo izraelskie zbombardowało syryjską stację radarową w Libanie Syria nie zdecydowała się na odwet (podobny incydent miał miejsce w czerwcu 2001 roku); podczas konfliktu między Izraelem a Hezbollahem w południowym Libanie w lipcu-sierpniu 2006 roku rząd Syrii zignorował kilka zapalnych incydentów, takich jak śmierć syryjskich pracowników w izraelskim ataku rakietowym w dolinie Bekaa i ostrzał przejść granicznych między Libanem a Syrią. Bez syryjskiej reakcji przeszedł też atak lotnictwa izraelskiego 6 września 2007 roku na obiekt koło Al-Kibar, przypuszczalnie budowany w celu produkcji broni jądrowej przy współpracy Korei Północnej.
Od początku 2007 roku mnożyły się sygnały o możliwym wznowieniu rozmów syryjsko-izraelskich. 16 stycznia izraelski dziennik „Haaretz” doniósł, że między wrześniem 2004 roku a lipcem 2006 roku w Europie odbyły się tajne rozmowy prowadzone przez prywatne osoby, których efektem był plan zwrotu Wzgórz Golan i negocjacji pokojowych, odrzucony jednak następnie przez rządy obu państw. W czerwcu 2007 roku rząd Izraela Ehuda Olmerta ponownie przedstawił Syrii za pośrednictwem Turcji i Niemiec propozycję wynegocjowania układu pokojowego, wyrażając gotowość zwrotu Wzgórz Golan. Wreszcie 21 maja 2008 rządy obu państw ogłosiły, że od lutego 2007 roku prowadzą „w dobrej wierze i z otwartością” rozmowy pokojowe pod auspicjami Turcji. Nie trwały one długo: po czterech rundach 28 grudnia 2008 roku Damaszek zawiesił je w reakcji na zmasowaną ofensywę powietrzną Izraela w Strefie Gazy przeciw Hamasowi. 18 marca 2009 roku Assad powiedział w wywiadzie dla włoskiej gazety „La Repubblica”, że przed izraelską operacją w Strefie Gazy Syria i Izrael były o krok od osiągnięcia porozumienia pokojowego i stwierdził, że teraz największym zagrożeniem dla pokoju jest wzrost izraelskiej prawicy na czele z Benjaminem Netanyahu.
Decydując się w zasadzie na zwrot Wzgórz Golan Izrael konsekwentnie żąda jednak od Syrii zerwania więzi z Iranem, Hezbollahem i palestyńskimi grupami zbrojnymi, co naraziłoby Syrię na izolację w przypadku kolejnego regionalnego kryzysu; Damaszek w razie ugody z Izraelem obawia się też postawienia zarzutów, że pozostawił Palestyńczyków na łasce losu. W Izraelu panuje opinia, że syryjski reżim jest zainteresowany nie tyle zawarciem układu pokojowego co stworzeniem pozorów procesu pokojowego w celu złagodzenia presji międzynarodowej związanej z dążeniami do wyjaśnienia okoliczności śmierci byłego premiera Libanu Rafika Haririego w lutym 2005 roku oraz zarzutami o przyzwalanie na przenikanie terrorystów do Iraku. Podjęcie rokowań z Izraelem mogłoby też stanowić rodzaj zabezpieczenia przed ewentualną interwencją amerykańską, czego przez długi czas Damaszek się obawiał. W opublikowanym w czerwcu 2007 roku przez izraelski dziennik „Maariv” badaniu opinii publicznej 74% respondentów stwierdziło, że prezydent Syrii Baszar Assad nie chce pokoju, a tylko 10% poparłoby pełne wycofanie się ze Wzgórz Golan.
Do zawarcia pokoju syryjsko-izraelskiego przypuszczalnie niezbędne będzie zaangażowanie USA. Według ekspertów Syria za pokój z Izraelem i zerwanie z Iranem oczekiwałaby hojnej pomocy gospodarczej, podobnej do tej jaką otrzymał Egipt po podpisaniu traktatu pokojowego z Izraelem w 1979 roku. Tymczasem administracja George’a W. Busha do połowy 2007 roku niezmiennie utrzymywała politykę izolacji Syrii i dopiero kolejna administracja Baracka Obamy zaczęła wykazywać duże zainteresowanie możliwością normalizacji stosunków z Syrią. Gesty Obamy pod adresem Damaszku nie przyniosły jednak żadnych konkretnych rezultatów, a wybuch masowych protestów w marcu 2011 roku i krwawe represje syryjskich sił bezpieczeństwa przekreśliły reputację Baszara Assada jako człowieka rzekomo zainteresowanego reformami wewnętrznymi.
Nasze artykuły na temat stosunków Syria-Izrael:
Wybuch przemocy na granicy izraelsko-syryjskiej - q&a (6 czerwca 2011):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,1020,Wybuch_przemocy_na_granicy_izraelsko-syryjskiej_?_q_and_a
Przemoc izraelsko-palestyńska w dniu „nakby” a wysiłki pokojowe – q&a (18 maja 2011):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,1003,Przemoc_izraelsko-palestynska_w_dniu_?nakby?_a_wysilki_pokojowe_?_q_and_a
Trójkąt Syria-Izrael-Hezbollah (Simon A Waldman, 6 grudnia 2010):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,862,Trojkat_Syria-Izrael-Hezbollah
Syryjsko-izraelskie rozmowy pokojowe – q&a (23 maja 2008):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,132,Syryjsko-izraelskie_rozmowy_pokojowe_-_q_and_a.html
