KWESTIA KURDYJSKA DO 1999 ROKU

     W Turcji mieszka około 12-14 milionów Kurdów – muzułmanów odłamu sunnickiego, posiadających własny język i kulturę. Kurdowie stanowią około 1/5 populacji Turcji. W traktacie pokojowym podpisanym przez państwa ententy z Turcją 10 sierpnia 1920 roku w Sevres przewidziano powstanie autonomicznego Kurdystanu, jednak Turcja nigdy nie ratyfikowała tego traktatu, a w kolejnych latach siły nacjonalistyczne Kemala Ataturka zajęły terytoria kurdyjskie. Kolejny traktat pokojowy podpisany 24 lipca 1923 roku w Lozannie nie przewidywał już autonomii Kurdystanu.
     W kolejnych dekadach Turcja nie uznawała odrębnej tożsamości Kurdów, traktując ich jako „górskich Turków.” Prawnie zakazane było używanie języka kurdyjskiego (do 1991 roku) i praktykowanie obyczajów kurdyjskich. W 1974 roku z inicjatywy Abdullaha Ocalana powstała Partia Pracujących Kurdystanu (Partiya Karkeren Kurdistan – PKK, formalnie założona 27 października 1978 roku), odwołująca się do ideologii komunistycznej i stawiająca sobie za cel doprowadzenie do niepodległości Kurdystanu. Po okresie konsolidacji poparcia na terenach zamieszkiwanych przez Kurdów, PKK przystąpiła do walki zbrojnej, zabijając 15 sierpnia 1984 roku 2 tureckich policjantów.
     W latach 1984-1999 w powstaniu kurdyjskim we wschodniej Turcji zginęło około 37 tysięcy osób, w tym 5 tysięcy żołnierzy tureckich. PKK otrzymywała wówczas wsparcie w różnej formie z Syrii, Grecji i Iranu. Do 1998 roku Ocalan przebywał w Syrii, ale wówczas pod presją Ankary został zmuszony do wyjazdu z tego państwa. 15 lutego 1999 roku tureccy komandosi schwytali Ocalana w Nairobi po opuszczeniu ambasady Grecji w Kenii. Podczas rozpoczęcia procesu przed sądem na wyspie Imrali 31 maja Ocalan zaoferował władzom tureckim współpracę w zakończeniu konfliktu, ale 29 czerwca 1999 roku skazano go na śmierć, czemu natychmiast sprzeciwiły się państwa europejskie. 3 sierpnia Ocalan wezwał towarzyszy broni do zakończenia walki do 1 września, w związku z czym PKK ogłosiła jednostronny rozejm. Następnie kilka tysięcy bojowników PKK wycofało się do północnego Iraku, gdzie byli narażeni na pościgi oddziałów tureckich za przyzwoleniem Waszyngtonu i Demokratycznej Partii Kurdystanu (KDP) Mahmuda Barzaniego.

     KWESTIA KURDYJSKA PO 2000 ROKU

     9 lutego 2000 roku PKK ogłosiła formalne zakończenie walki zbrojnej przeciw Turcji i zapowiedziała, że będzie rzecznikiem praw Kurdów „w ramach pokoju i demokratyzacji.” Zgodnie z tą deklaracją 16 kwietnia 2002 roku PKK ogłosiła wypełnienie swojej misji i zmieniła oficjalną nazwę na Kongres na rzecz Wolności i Demokracji Kurdystanu (KADEK), wyrzekając się terroryzmu, ale zachowując skrzydło zbrojne pod nazwą Ludowe Jednostki Obrony. 15 listopada 2003 roku w miejsce KADEK powołano Ludowy Kongres Kurdystanu (KONGRA-GEL). Starcia z wojskami tureckimi nie ustawały jednak, chociaż KADEK a później KONGRA-GEL argumentowały, że działały tylko w samoobronie.
     Tymczasem Turcja, kierując się wymaganiami członkostwa w Unii Europejskiej, poprawiła położenie ludności kurdyjskiej. W sierpniu 2002 roku parlament zalegalizował audycje radiowe i telewizyjne w języku kurdyjskim i zezwolił na nauczanie języka kurdyjskiego. W czerwcu 2004 roku państwowa telewizja i radio rozpoczęły codzienne nadawanie 30-minutowych wiadomości w różnych językach, w tym kurdyjskim 2 razy w tygodniu. Także w czerwcu 2004 roku z więzienia zwolniona została najbardziej znana kurdyjska polityk Leyla Zana. 3 października 2002 roku sąd bezpieczeństwa państwowego w Ankarze zamienił karę śmierci dla Ocalana na dożywotnie więzienie bez możliwości amnestii lub zwolnienia warunkowego. 29 lipca 2003 roku parlament uchwalił amnestię, ale jej ograniczony zakres (wykluczała bojowników zaangażowanych w akty przemocy i przywódców) sprawił, że do lutego 2004 roku broń złożyło tylko 140 rebeliantów kurdyjskich z około 5 tysięcy.
     Zakres reform przeważnie był określany jako niewystarczający, np. nie przyznane zostały zezwolenia na działalność prywatnych kanałów regionalnych, nie było też możliwe używanie języka kurdyjskiego w kontaktach urzędowych. Nadal aresztowani i sądzeni za podżeganie do separatyzmu (m.in. poprzez tytułowanie Ocalana per ‘Pan’) bywali członkowie Demokratycznej Partii Ludowej (DEHAP). Konstytucja Turcji wciąż nie wymienia Kurdów wśród mniejszości narodowych (zapisani są w niej tylko Żydzi, Grekowie i Ormianie).
     1 czerwca 2004 roku KONGRA-GEL wznowiła kampanię zbrojną, uzasadniając ją niewystarczającymi krokami rządu tureckiego. Znaczna część bojowników z powrotem przekroczyła granicę iracko-turecką i wzmogła ataki na cele wojskowe. Równocześnie na niekorzyść Turcji zmieniła się sytuacja w Iraku – nasilenie się działań rebeliantów irackich spowodowało, że Waszyngton stał się mniej skłonny do akceptowania jakichkolwiek działań destabilizacyjnych na północy kraju. Co więcej, iraccy Kurdowie zyskali ważne stanowiska w rządzie w Bagdadzie, a terytoria kurdyjskie na północy kraju cieszą się faktyczną samorządnością, co budzi obawy Turcji.
     12 sierpnia 2005 roku premier Turcji Recep Tayyip Erdogan odwiedził Diyarbakir, największe miasto regionu zamieszkałego przez Kurdów, stwierdził, że rząd popełnił błędy w postępowaniu wobec Kurdów i zadeklarował gotowość rozwiązania problemu nie poprzez środki militarne, lecz drogą reform. W reakcji na ten gest, po roku walk w których zginęło co najmniej 500 osób, 19 sierpnia 2005 roku PKK (w kwietniu przywrócono dawną nazwę) ogłosiła jednomiesięczny rozejm, jednak zakończono go na początku października po rozpoczęciu przez Turcję negocjacji akcesyjnych z Unią Europejską.
     Od tego czasu walki w południowo-wschodniej Turcji przybierały na sile, a Ankara coraz częściej domagała się od Iraku i USA rozprawienia się z bazami PKK w północnym Iraku, grożąc przeprowadzeniem własnej operacji zbrojnej. 30 września 2006 roku w reakcji na apel Ocalana PKK ogłosiła zawieszenie broni, ale władze tureckie zignorowały je, żądając bezwarunkowego złożenia broni przez PKK. Dalsza eskalacja konfliktu w pierwszej połowie 2007 roku spowodowała, że perspektywa tureckiej interwencji w północnym Iraku stawała się coraz bardziej realna. W lipcu 2007 roku władze irackie poinformowały, że Turcja zgromadziła nad granicą iracką 140 tysięcy żołnierzy.
     28 września 2007 roku Irak i Turcja podpisały w Ankarze porozumienie o współpracy w zwalczaniu terroryzmu, w którym jednak nie znalazło się tureckie żądanie praw pościgu za kurdyjskimi rebeliantami na terytorium Iraku. Pozytywne było natomiast to, że Bagdad zgodził się na określenie PKK ugrupowaniem terrorystycznym i podjąć z nim walkę. Jednak dzień później 12 osób zginęło w ataku PKK na minibus wiozący lokalnych strażników w prowincji Sirnak, a 7 października w tejże prowincji zastrzelonych zostało 13 żołnierzy tureckich, co było najkrwawszym atakiem PKK od wielu lat. 21 października rebelianci z PKK zabili 12 żołnierzy tureckich, ranili 16 i uprowadzili 8 (zwolniono ich na początku listopada) w kolejnej krwawej zasadzce w prowincji Hakkari.
     Rząd turecki zaczął wówczas poważnie rozważać interwencję zbrojną w północnym Iraku z możliwym efektem ustanowienia strefy buforowej przy granicy iracko-tureckiej. 17 października turecki parlament udzielił rządowi rocznego zezwolenia na operacje militarne na terytorium północnego Iraku przeciw PKK. Do akcji przystąpiły tureckie siły specjalne i lotnictwo bojowe, a w dniach 22-29 lutego 2008 roku armia turecka przeprowadziła 8-dniową operację militarną w północnym Iraku. Jednocześnie rząd w Ankarze starał się łagodzić separatystyczne nastroje w południowo-wschodnich prowincjach oferując inwestycje w ich rozwój: 27 maja premier Erdogan w przemówieniu w Diyarbakir przedstawił Projekt Południowo-Wschodnia Anatolia, przewidujący wydatki rzędu 12 miliardów dolarów, przede wszystkim na hydroenergetykę i irygację, które w założeniu miałyby stworzyć do 4 milionów miejsc pracy.
     W 2008 roku starcia z PKK nie ustawały: 11 sierpnia 9 żołnierzy tureckich zginęło w wybuchu bomby przydrożnej w prowincji Erzincan, a 4 października 17 żołnierzy tureckich i 23 rebeliantów zginęło w potyczce koło Semdinli w prowincji Hakkari. W tej sytuacji 8 października 2008 roku parlament Turcji przedłużył o rok mandat sił zbrojnych na operacje militarne w północnym Iraku przeciw PKK. Krwawe ataki PKK nie ustawały jednak, np. 29 kwietnia 2009 roku 10 tureckich żołnierzy poniosło śmierć gdy ich pojazd najeżdża na bombę przydrożną PKK w prowincji Diyarbakir, a 28 maja 6 żołnierzy zginęło w wybuchu miny w prowincji Hakkari; incydenty te miały miejsce mimo tego, że od połowy kwietnia PKK utrzymywała jednostronne zawieszenie broni.
     W 2009 roku rząd Erdogana podjął bezprecedensowe wysiłki zmierzające do zakończenia kurdyjskiego konfliktu. 1 stycznia uruchomiono pierwszy 24-godzinny kanał telewizyjny w języku kurdyjskim. W maju prezydent Abdullah Gul oświadczył, że pojawiła się „historyczna szansa” zaprowadzenia pokoju na regionach kurdyjskich, co rozpoczęło intensywną, otwartą debatę na temat tego konfliktu i perspektyw poszerzenia praw kurdyjskich. Gestem dobrej woli ze strony rebeliantów było oddanie się w ręce władz tureckich przez 8 członków PKK i 26 kurdyjskich uchodźców, tzw, „karawanu pokoju”, którzy 19 października przekroczyli granicę z północnego Iraku; wkrótce zostali oni zwolnieni. 13 listopada rząd Erdogana oficjalnie przedstawił parlamentowi w Ankarze plan reform zmierzających do poszerzenia praw Kurdów i zakończenia konfliktu, zakładający m.in. całkowite zezwolenie na używanie języka kurdyjskiego w mediach i aktywności politycznej oraz przywrócenie starych kurdyjskich nazw miast na terenach z większością kurdyjską. Kilka dni później przetrzymywanemu w odosobnieniu od 1999 roku Abdullahowi Ocalanowi przydzielono 5 innych więźniów skazanych za działalność w jego PKK.
     Perspektywy doprowadzenia do pokojowego uregulowania konfliktu oddaliło zdelegalizowanie przez turecki trybunał konstytucyjny 11 grudnia 2009 roku największej prokurdyjskiej partii w Turcji, Partii Społeczeństwa Demokratycznego (DTP) pod zarzutem współpracowania z PKK. To i szerzej brak postępów na polu reform politycznych było jednym z deklarowanych powodów formalnego odwołania przez PKK zawieszenia broni na początku czerwca 2010 roku. Sytuacja na terenach kurdyjskich zaczęła się wówczas wyraźnie zaostrzać: 29 maja 5 tureckich żołnierzy i lokalnych strażników zginęło w 2 potyczkach z rebeliantami w prowincji Sirnak; 31 maja PKK przeprowadziła nawet atak rakietowy koło bazy morskiej Iskenderun na południu Turcji, zabijając 6 żołnierzy. 19 czerwca był jednym z najkrwawszych dni ostatnich lat dla tureckiej armii: 9 żołnierzy zginęło, 14 zostało rannych w potyczce z bojownikami PKK w prowincji Hakkari, a kolejnych 2 żołnierzy w pościgu za rebeliantami zabiła mina; również w Hakkari, koło miasta Cukurca, 20 lipca śmierć poniosło 6 żołnierzy. Kurdom przypisano ponadto atak bombowy w Stambule 22 czerwca na autobus wiozący personel wojskowy, w którym śmierć poniosły co najmniej 4 osoby, w tym 3 żołnierzy. Ankara odpowiedziała nasileniem bombardowań celów kurdyjskich rebeliantów w północnym Iraku i poszukiwaniem bliższej współpracy ze strony regionalnego rządu kurdyjskiego w północnym Iraku: 2 czerwca prezydent tej administracji Massoud Barzani złożył bezprecedensową wizytę w Turcji. Okres wzmożonej przemocy zakończyło dopiero ogłoszenie przez PKK 13 sierpnia nowego zawieszenia broni, aczkolwiek okazjonalnie zdarzały się wciąż krwawe incydenty: 16 września w wybuchu miny koło wsi Gecitli w prowincji Hakkari zginęło 10 osób jadących minibusem.
     28 lutego 2011 roku PKK odwołała rozejm. Do poważnego zaostrzenia sytuacji doszło latem, tuż po wyborach parlamentarnych w Turcji – 14 lipca Kongres Społeczeństwa Demokratycznego (DTK), skupiający dużą ilość liderów społeczności kurdyjskiej, ogłosił w Diyarbakirze deklarację „autonomii demokratycznej” w ramach państwa tureckiego; tego samego dnia 13 żołnierzy tureckich zginęło w ataku PKK koło miasta Silvan, a 17 sierpnia w kolejnym ataku w prowincji Hakkari śmierć poniosło 10 żołnierzy, po czym tureckie lotnictwo ponownie przystąpiło do bombardowań domniemanych pozycji PKK w północnym Iraku. 19 października doszło do szczególnie krwawego, skoordynowanego ataku PKK w Hakkari – zginęło 24 żołnierzy tureckich.

Nasze artykuły na temat kwestii kurdyjskiej w Turcji:

Turcja zerka na amerykańskie drony w walce z PKK (Dorian Jones, 8 listopada 2011):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,1153,Turcja_zerka_na_amerykanskie_drony_w_walce_z_PKK

Turcja szuka regionalnego poparcia w walce z kurdyjskimi rebeliantami (Dorian Jones, 24 października 2011):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,1137,Turcja_szuka_regionalnego_poparcia_w_walce_z_kurdyjskimi_rebeliantami

Tureckie ataki wojskowe mogą zwiastować kres otwarcia kurdyjskiego (Robert Tait, 25 sierpnia 2011):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,1091,Tureckie_ataki_wojskowe_moga_zwiastowac_kres_otwarcia_kurdyjskiego

Turcja walczy z odrodzoną PKK (Francesco Milan, 14 lutego 2011):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,912,Turcja_walczy_z_odrodzona_PKK

Czy Irak ma tajne układy z sąsiadami w sprawie kurdyjskich rebeliantów? (Ron Synovitz, 28 czerwca 2010):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,718,Czy_Irak_ma_tajne_uklady_z_sasiadami_w_sprawie_kurdyjskich_rebeliantow

Zmiany w polityce Turcji (Joanna Bocheńska, 17 listopada 2009):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,534,Zmiany_w_polityce_Turcji

Sytuacja tureckich Kurdów a starania Turcji o członkostwo w Unii Europejskiej (Joanna Bocheńska, 17 grudnia 2008):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,287,Sytuacja_tureckich_Kurdow_a_starania_Turcji_o_czlonkostwo_w_Unii_Europejskiej

Turcja i Kurdowie: polityka i akcja militarna (Hasan Turunc, 1 marca 2008):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,75,Turcja_i_Kurdowie_polityka_i_akcja_militarna.html