USA - polityka zagraniczna
menu:  Główna Artykuły Baza Państw Dokumenty Kalendarz Słownik Chronologia Książki
USA

       

Ostatnio uaktualnione: 2010-11-01 21:17:01
polityka zagraniczna
     Do II Wojny Światowej USA prowadziły izolacjonistyczną politykę zagraniczną, ograniczającą się w zasadzie do Zachodniej Hemisfery. Zgodnie z doktryną Monroe (od nazwiska prezydenta Jamesa Monroe) z 1823 roku USA traktowały zachodnią półkulę za wyłączny obszar swojego zainteresowania i wyrzekały się zaangażowania w sprawy europejskie. Przez większą część XIX wieku USA koncentrowały się na ekspansji terytorialnej, kupując w 1803 roku od Francji ogromne terytorium Luizjany (przeszło 2 miliony km kw.), zmuszając Hiszpanię do odstąpienia Florydy w 1819 roku, przyłączając w 1845 roku Teksas, który wcześniej oderwał się od Meksyku, uzgadniając z Wielką Brytanią w 1846 roku podział Oregonu wzdłuż 49. równoleżnika, uzyskując w wyniku wojny z Meksykiem w latach 1846-48 blisko 1,5 miliona km kw. terytorium (późniejsze stany Kalifornia, Nevada, Nowy Meksyk, Utah, Arizona, zachodnie Kolorado, przesunięto ponadto granicę Teksasu na rzekę Rio Grande), kupując w 1867 roku od Rosji Alaskę, liczącą 1,5 miliona km kw., anektując Hawaje w 1898 roku. Jedynym poza Ameryką Północną regionem aktywności USA był wówczas Daleki Wschód – w 1854 roku ekspedycja komandora Matthew Perry’ego zmusiła Japonię do otworzenia swoich portów na handel zagraniczny, w 1868 roku USA nawiązały stosunki z Chinami. Zwyciężając w wojnie z Hiszpanią w 1898 roku i uzyskując kontrolę nad Filipinami, Guamem, Puerto Rico i Kubą USA zdobyły pozycję hegemona w Zachodniej Hemisferze i w 1904 roku w tzw. uzupełnieniu Roosevelta do doktryny Monroe przyznały sobie prawo do interweniowania w państwach Ameryki Łacińskiej, co też stało się cechą polityki zagranicznej USA w kolejnych trzech dekadach. Dopiero polityka dobrego sąsiedztwa wprowadzona przez prezydenta Franklina Delano Roosevelta w 1933 roku przewidywała partnerskie stosunki USA z Ameryką Łacińską.
     Podczas I Wojny Światowej, do której USA przystąpiły w 1917 roku zmuszone atakami niemieckich łodzi podwodnych, prezydent Woodrow Wilson próbował nadać globalny wymiar polityce zagranicznej USA, nakreślając w słynnym orędziu 8 stycznia 1918 roku (tzw. 14 punktów Wilsona) postępową wizję powojennego ładu międzynarodowego, w tym utworzenia Ligi Narodów, oraz rozwiązania konkretnych problemów, jak np. statusu Polski. Górę wzięły jednak tendencje izolacjonistyczne w USA: w latach 1919-20 nie udało się przeforsować przez Senat Traktatu Wersalskiego kończącego I Wojnę Światową, zawierającego Pakt Ligi Narodów; w sierpniu 1921 roku USA zawarły samodzielne traktaty pokojowe z Austrią, Niemcami i Węgrami. W latach 1935-39, kiedy na świecie szybko rosły napięcia w związku z agresywną polityką państw takich jak Niemcy, Włochy i Japonia, Kongres przyjął kilka ustaw o neutralności, zabraniających m.in. dostaw broni i pożyczek dla stron biorących udział w konfliktach. W okresie międzywojennym USA znów wykazywały zainteresowanie Dalekim Wschodem, organizując w latach 1921-22 w Waszyngtonie konferencję poświęconą ograniczeniu zbrojeń morskich oraz zagwarantowaniu suwerenności i integralności terytorialnej Chin. Agresja Japonii w Chinach w lipcu 1937 roku stanowiła ważny bodziec do odchodzenia od dotychczasowej izolacjonistycznej polityki zagranicznej.
     Kres izolacjonizmu przyszedł w 1941 roku, kiedy 11 marca Kongres uchwalił ustawę lend-lease, zezwalającą prezydentowi na militarne wsparcie państw uznanych za kluczowe z punktu widzenia obrony narodowej USA, a następnie 7 grudnia japońska marynarka niespodziewanie zaatakowała bazę Floty Pacyfiku US Navy w Pearl Harbor, po czym 11 grudnia Niemcy i Włochy wypowiedziały wojnę USA. Zmuszone do wzięcia udziału w II Wojnie Swiatowej USA przyczyniły się wydatnie do sojuszniczego sukcesu zarówno w działaniach zbrojnych na Pacyfiku przeciw Japonii jak i w Europie przeciw Niemcom nazistowskim. USA odegrały wiodącą rolę w utworzeniu Organizacji Narodów Zjednoczonych w czerwcu 1945 roku i zostały jednym z 5 mocarstw mających stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Tym samym USA stały się już mocarstwem globalnym, którego ranga nadto szybko rosła wraz z utratą pozycji przez tradycyjne mocarstwa, tj. Francję i Wielką Brytanię.
     W pierwszych latach po zakończeniu II Wojny Światowej nadrzędną doktryną polityki zagranicznej USA stało się powstrzymywanie komunizmu. W tym celu USA zawarły szereg sojuszy regionalnych (NATO, CENTO, SEATO, ANZUS) i bilateralnych układów sojuszniczych (z Japonią w 1951 roku, z Koreą Południową w 1953 roku, z Republiką Chin na Tajwanie w 1954 roku) oraz wzięły udział w Wojnie Koreańskiej 1950-53 i w wojnie w Wietnamie (1962-73); w 1962 roku miał miejsce kubański kryzys rakietowy, będący najbardziej niebezpiecznym momentem całego okresu Zimnej Wojny (1947-91). Pod koniec lat 60-tych i w latach 70-tych doszło do odprężenia w stosunkach między USA a ZSRR (detente), przejawiającego się m.in. w dialogu bilateralnym w dziedzinie kontroli zbrojeń, którego efektem było zawarcie porozumień SALT I (1972), ABM (1972) i SALT II (1979), a także kilku ważnych układów międzynarodowych (np. traktat o nieproliferacji broni jądrowej NPT z 1968 roku, konwencja przeciw broni biologicznej z 1972 roku). Wyrazem detente było też rozpoczęcie obrad przez Konferencję Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie w 1973 roku i przyjęcie Aktu Końcowego z Helsinek 1 sierpnia 1975 roku. Bardzo ważną inicjatywą dyplomatyczną USA w tym okresie była zapoczątkowana w 1971 roku normalizacja stosunków z Chińską Republiką Ludową. Prezydent Ronald Reagan (1980-88), którego wybór zbiegł się z interwencją zbrojną ZSRR w Afganistanie, nasilił presję dyplomatyczną, ekonomiczną i militarną na ZSRR, m.in. aktywnie wspierając antykomunistyczne ruchy oporu i podsycając kosztowny wyścig zbrojeń programem tzw. Gwiezdnych Wojen. Przyczyniło się to do upadku ZSRR w 1991 roku i zakończenia Zimnej Wojny. W rezultacie USA pozostały jedynym supermocarstwem, posiadającym interesy we wszystkich częściach globu.
     W latach 90-tych największe wyzwania dla USA pochodziły z regionu Bliskiego Wschodu, którego znaczenie dla amerykańskiej polityki zagranicznej rosło już we wcześniejszych dekadach: w styczniu-lutym 1991 roku koalicja zmontowana przez USA zbrojnie zlikwidowała aneksję Kuwejtu przez Irak z sierpnia 1990 roku, Waszyngton zmierzał do izolowania teokratycznego reżimu w Iranie oraz aktywnie uczestniczył w zapoczątkowanym w 1991 roku bliskowschodnim procesie pokojowym. Na kontynencie europejskim najwięcej uwagi pochłaniało ułożenie stosunków z Rosją, w tym zwłaszcza zabezpieczenie poradzieckiej broni atomowej i materiałów radioaktywnych, oraz wspieranie transformacji ustrojowej państw byłego bloku komunistycznego, które z czasem zaczęto wciągać w struktury gospodarcze i bezpieczeństwa Zachodu: w 1999 roku Polska, Czechy i Węgry dzięki zdecydowanemu poparciu USA uzyskały członkostwo w NATO.
     Zamachy terrorystyczne w Nowym Jorku i Waszyngtonie 11 września 2001 roku sprawiły, że walka z terroryzmem i rozprzestrzenianiem się broni masowej zagłady stała się osią polityki zagranicznej USA. Administracja George’a W. Busha (2001-09) w październiku-grudniu 2001 roku przeprowadziła wspólnie z afgańską opozycją kampanię militarną przeciw władającym Afganistanem Talibom, oskarżanym o ukrywanie przywódców al-Qaidy, organizacji terrorystycznej stojącej za zamachami z 11 września. W marcu-kwietniu 2003 roku koalicja pod przewodnictwem USA obaliła reżim Saddama Husajna w Iraku, oskarżany o dążenie do wejścia w posiadanie broni masowej zagłady. Te dwie wojny zdominowały politykę USA w pierwszej dekadzie XXI wieku – konflikt w Iraku po usunięciu Husajna ulegał stopniowej eskalacji, której apogeum miało miejsce w 2006-07 roku i wymagał stacjonowania przeszło 150 tysięcy żołnierzy amerykańskich. Tymczasem od 2005 roku ponownie nasilał się konflikt w Afganistanie. USA poświęcały też dużo uwagi przeciwdziałaniu proliferacji broni masowej zagłady, sprzeciwiając się programom nuklearnym Iranu i Korei Północnej.
     Demokratyczna administracja Baracka Obamy (2009-) wprowadziła jedną zasadniczą zmianę w priorytetach amerykańskiej polityki zagranicznej, podejmując kroki zmierzające do całkowitego wycofania wojsk z Iraku i skoncentrowania uwagi na konflikcie w Afganistanie. Starała się też zwiększyć reputację międzynarodową USA, zwłaszcza w świecie muzułmańskim, angażując się intensywnie w próby reaktywacji bliskowschodniego procesu pokojowego i sygnalizując gotowość do dialogu z państwami uważanymi dotąd za największych wrogów Ameryki, takimi jak Iran, Syria czy Sudan. Wizytówką łagodniejszej, bardziej pojednawczej polityki zagranicznej USA za Obamy była naprawa stosunków z Rosją określana hasłem „reset”, ale na najważniejszego partnera zagranicznego USA wyrosły aspirujące do roli supermocarstwa Chiny, w związku z czym coraz częściej mówiono o grupie G-2, tj. amerykańsko-chińskim tandemie mającym decydujący głos w wielu sprawach międzynarodowych. Osobistym wkładem Obamy były działania na rzecz rozbrojenia nuklearnego, które już w 2009 roku niespodziewanie przyniosły mu Pokojową Nagrodę Nobla.

Zobacz też:

Polityka zagraniczna administracji Busha – raport specjalny (30 stycznia 2009):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/polityka_zagraniczna_administracji_busha.php

Pierwszy rok polityki zagranicznej Baracka Obamy (Tomasz Otłowski, 28 stycznia 2010):
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,590,Pierwszy_rok_polityki_zagranicznej_Baracka_Obamy



Maps courtesy of www.theodora.com/maps used with permission.